تابعیت فرزند از مادر ایرانی

تا پیش از این، تنها در صورتی که پدر ایرانی بود به فرزند نیز تابعیت تعلق می‌گرفت، اما با رشد مهاجرت زنان ایرانی و ازدواج با افراد خارجی و افزایش تولد فرزندان حاصل از ازدواج زن ایرانی با مرد خارجی و با پیگیری و مطالبه جامعه مدنی، بالاخره در سال‌های اخیر، جامعه مهاجرین به خصوص مادران ایرانی و فرزندانشان تا حدی به حق خود که سال‌ها از آن‌ها دریغ شده بود، رسیدند.

این گفت‌وگو را در شماره ۲۲۵ مجله حقوق ما بخوانید

مجله حقوق ما، در رابطه با بحث تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج مادر ایرانی با مرد خارجی و مسائل پیرامون آن، با علیرضا خیراندیش، وکیل دادگستری گفتگویی انجام داده است که در ادامه می‌آید:

• پروسه کلی اخذ تابعیت ایران برای فرزندان حاصل از ازدواج مادر ایرانی با مرد غیرایرانی، به چه شکل است؟

با توجه به اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی مصوب مجلس شورای اسلامی، مادران ایرانی که دارای همسر خارجی هستند، از این به بعد می‌توانند برای فرزندانشان درخواست تابعیت و شناسنامه ایرانی بدهند. در این جا دو حالت پیش می‌آید: یا این خانواده مقیم ایران هستند یا مقیم خارج از کشور؛ در صورتی که مقیم خارج از کشور باشند، مادر ایرانی باید با یک سری مدارک مثل سند رسمی ازدواج شرعی، گواهی‌نامه تولد بین‌المللی فرزند، شناسنامه و کارت ملی هوشمند مادر، برای فرزند زیر ۱۸ ساله‌اش تقاضای تابعیت ایرانی کند.

اگر فرزند بالای ۱۸ سال باشد و مقیم خارج از کشور باشد، باید خود فرزند همین مسیر را طی کند و در این صورت از مادر کاری برنخواهد آمد. و روش کار به این صورت است که اول در سامانه "میخک" ثبت‌نام می‌کنند و از آنجا تقاضای خود را ثبت می‌کنند و سپس در کنسولگری و سفارت، کارشان را پیگیری می‌کنند. اما اگر این خانواده مقیم داخل ایران باشند و فرزند زیر ۱۸ سال باشد، مادر باید از اداره کل اتباع و مهاجرین شروع کند و در این سامانه درخواست می‌دهد.

اگر فرزند بالای ۱۸ سال باشد، در این صورت، باید خود فرزند از اداره کل اتباع و مهاجرین، پروسه را پیگیری کند، به سامانه وارد شود، مدارک را بارگذاری کند و روند پروسه را پیگیری کند. بعد از ثبت در سامانه، یک سری استعلام‌ها لازم است که شامل نهادهای وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه پاسداران می‌شود که این دو مجـموعه، استعلامات لازمه را می‌گیرند و اگر مورد تایید این دو مجموعه قرار بگیرند، درخواست شناسنامه‌شان مورد تایید قرار می‌گیرد که بعد از آن، وارد مرحله آزمون و سوگند و قسم پرچم و قرآن کریم و این موارد می‌شود. ولی در کل این مسیر برای داخل و خارج متفاوت است و اینکه فرد زیر ۱۸ یا بالای ۱۸ سال باشد و مادر برایش درخواست بدهد یا خود فرزند اقدام کند، درخواست‌دهنده متفاوت خواهد بود، وگرنه مسیر یکی است و حتی اگر این وسط، مادر برای فرزند ۱۷ ساله‌اش درخواست دهد و در این میان، فرزند به ۱۸ سالگی برسد، ادامه و پیگیری ماجرا را خود فرزند باید انجام دهد.

• طرح اصلاح قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی، مصوب سال ۱۳۹۸ در مجلس شورای اسلامی چیست و چه مواردی را در بر می‌گیرد؟

این طرح تبدیل به قانون شده است و تاریخ پانزدهم مهرماه ۱۳۹۸ هم، جهت اجراء ابلاغ شده است. عنوانش "ماده‌واحده" است که تبصره‌های قانون قبلی که مصوب ۱۳۸۵ است، را اصلاح می‌کند. در این ماده، در مورد ازدواج شرعی صحبت شده است و اگر ازدواج شرعی بین پدر و مادر فرزند وجود داشته باشد، قبل از رسیدن به سن ۱۸ سال، تابعیت ایرانی توسط مادر، قابل درخواست است که البته باید مشکل امنیتی که تشخیص آن به عهده وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه انقلاب اسلامی است، را هم نداشته باشد. اگر فرزندان مذکور هم بالغ باشند و بالای ۱۸ سال سن داشته باشند، باید خودشان این مراحل را طی کنند و مادر نمی‌تواند برای آن شخص، شناسنامه بگیرد.

بر اسای این ماده قانونی، پاسخ به استعلام امنیتی، باید حداکثر ظرف سه ماه صورت بگیرد و امکان اینکه بیشتر از سه ماه زمان ببرد، وجود ندارد. در اینجا، نیروی انتظامی مکلف شده است که نسبت به صدور پروانه اقامت برای پدر غیرایرانی، در صورت نداشتن مشکل امنیتی که تشخیص آن هم بر عهده وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه است، اقدام کند.

در تبصره یک، در صورتی که پدر و مادر متقاضی در قید حیات نباشند یا در دسترس نباشند یا امکان اینکه حضور داشته باشند فراهم نباشد، یا در صورتی که ابهامی در مورد احراز نسب متقاضی به وجود بیاید، احراز نسب، با دادگاه صالح است. در تبصره دو هم، افراد دوتابعیتی که خودشان و یا حداقل یکی از والدینشان در ایران متولد شده باشند، می‌توانند پس از رسیدن به سن ۱۸ سال تمام شمسی، تابعیت ایرانی و شناسنامه ایرانی را تقاضا کنند که در صورت نداشتن سوءپیشینه و نداشتن مشکل امنیتی، تابعیت ایرانی‌شان پذیرفته می‌شود و می‌توانند شناسنامه دریافت کنند.

• چه مدارکی از طرف والدین و فرزندان از مادر ایرانی، برای اخذ تابعیت ایران و دریافت شناسنامه لازم است؟

در صورتی که مادر برای فرزند زیر ۱۸ ساله خودش درخواست دهد، یا فرزند مذکور بالای ۱۸ سال باشد، این مدارک متفاوت است. در صورتی هم که داخل یا خارج ایران باشند، باز مسیرها متفاوت است. برای درخواست از طرف مادر، مدارکی مانند اصل شناسنامه، کارت ملی هوشمند مادر، اصل سند رسمی ازدواج، اصل پروانه زناشویی، اصل گواهی تولد بین‌المللی فرزند، اگر مقیم خارج باشد، اصل کارت شناسایی معتبر و عکس‌دار فرزند بالای پانزده سال، اصل کارت اقامت معتبر مادر در خارج، اصل کارت شناسایی و عکس‌دار پدر خارجی (مثل شناسنامه، کارت شناسایی یا پاسپورت)، و یک سری عکس از خود پدر و مادر و خود فرزند لازم است که این عکس‌ها باید، جدید باشند. در صورتی هم که خود فرزند اقدام کند، مدارکی که لازم دارد مثل موارد بالا است که ذکر شد، فقط باید اگر خارچ از کشور است، داخل سفارت حضور پیدا کند و اقرارنامه نسبی بین مادر و فرزند در محل سفارت، ضمیمه گردد. و این هم حتما باید در محل سفارت باشد و جای دیگری امکان‌پذیر نیست. البته منصظور از سفارت، مراکز دیپلماتیک است که می‌تواند سفارت یا کنسولگری باشد. برای این درخواست هم، حضور والدین و متقاضی بالای ۱۸ سال در محل سفارت یا مراکز دیپلماتیک، لازم است و بدون حضور آنها، پیگیری و ادامه درخواست میسر نیست.

• سازمان ملی مهاجرت چیست؟ اساسنامه آن مشتمل بر چند ماده است و چه افرادی با چه سمت‌هایی، عضو آن هستند؟

سازمان ملی مهاجرت، یک سازمانی است که دارای شخصیت حقوقی مستقل است و به عنوان یک موسسه دولتی، زیر نظر وزارت کشور تشکیل شده است و زیرمجموعه آن است.

رییس آن معاون وزیر کشور است و با حکم مستقیم وزیر کشور هم منصوب می‌شود. این سازمان برای اجرای مصوبات شورای هماهنگی به منظور ایجاد مدیریت یکپارچه در سطح ملی، برای انجام یک سری وظایف و ماموریت‌ها مانند: اجرای کلیه امور مربوط به اقامت، اشتغال، آموزش اتباع خارجی، اخراج اتباع خارجی، پذیرش اتباع خارجی، هدایت و نظارت بر اتباع خارجی، احداث و نگهداری مراکز نگهداری از اتباع خارجی، سازمان‌دهنده افراد متقاضی پناهندگی، و مواردی مانند آن تشکیل شده است.

اساسنامه آن مشتمل بر ۴۲ ماده است. به منظور سازمان‌دهی مهاجرت، شورایی تحت عنوان "شورای هماهنگی مهاجرت" هم تشکیل شده است که اعضای آن شامل دو گروه اعضای اصلی و اعضای ناظر هستند. اعضای اصلی آن شامل: وزیر کشور، فرمانده نیروی انتظامی، دادستان کل کشور، رییس سازمان برنامه و بودجه، وزیر اطلاعات، وزیر امور خارجه، وزیر کار، رییس سازمان مهاجرت، رییس بنیاد شهید، رییس سازمان ثبت احوال، رییس سازمان ثبت اسناد و املاک، معاون علمی و فناوری ریاست جمهوری، وزیر علوم، وزیر آموزش و پرورش، رییس سازمان هلال احمر، معاون حقوق بشر قوه قضاییه و رییس دانشگاه آزاد اسلامی هستند و اعضای ناظر آن هم عبارت هستند از: یکی از نمایندگان عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، و یکی از نمایندگان عضو کمیسیون امور داخلی کشور است که این دو عضو ناظر هم به انتخاب مجلس شورای اسلامی است. این دو عضو را مجلس انتخاب می‌کند و به این اعضاء اضافه می‌شوند و اعضای اصلی و اعضای ناظر با همدیگر شورایی تحت عنوان شورای هماهنگی مهاجرت را تشکیل می‌دهند که به اموری که قبلا ذکر شد، رسیدگی می‌کنند که شامل حکم صادر کردن، صدور تبصره و ابلاغ آیین‌نامه در این موارد است.

• تکلیف فرزندان بدون شناسنامه از ازدواج مادر ایرانی، در قانون سازمان ملی مهاجرت ایران، مصوب ۱۴۰۱ به چه شکل است؟ بحث اقامت‌های سه‌ساله، هفت‌ساله و ده‌ساله به مهاجرین، به چه شکل است؟

در خود قانون سازمان ملی مهاجرت ایران، مصوب ۱۴۰۱، به طور اختصاصی به این مورد پرداخته نشده است، بلکه به قانون تعیین تکلیف تابعیت فرزندان حاصل از ازدواج زنان ایرانی با مردان خارجی و اصلاحیه آن، ارجاع داده است. اگر فرزند زیر ۱۸ سال باشد، مادر، و اگر بالای ۱۸ سال باشد، خود فرزند، باید متقاضی شناسنامه و تابعیت ایرانی شوند.

شرایط دریافت اقامت سه‌ساله عبارت است از: اثبات داشتن درآمد کافی، نداشتن سابقه محکومیت کیفری و تعقیب قضایی، داشتن اقامت‌گاه قانونی، پذیرش در مصاحبه حضوری، ادای سوگند وفاداری منافع جمهوری اسلامی و شرکت در کلاس‌های آموزشی است.

این افراد، در صورتی که در این مرحله، موفق شوند و مورد تایید قراربگیرند، از یک سری خدمات برخوردار می‌شوند که می‌توان از جمله به تحصیل، بیمه درمانی، اخذ گواهی‌نامه، اشتغال مجاز، رهن و اجازه، حساب بانکی و طرح دعوی اشاره کرد. اینها امتیازاتی است برای افرادی که اقامت سه‌ساله دریافت می‌کنند.

برای اقامت هفت‌ساله، تمامی مدارکی که در اقامت سه‌ساله ذکر شده است باید موجود باشد، به اضافه داشتن اقامت سه‌ساله، بیمه تامین اجتماعی، اشتغال رسمی، گواهی‌نامه خواندن و نوشتن به زبان فارسی، الزامی است. در خصوص افرادی که اقامت هفت‌ساله به آنها تعلق می‌گیرد، علاوه بر امتیازاتی که اقامت سه‌ساله دارد، امتیاز مالکیت و نقل و انتقال سند اموال منقول و غیرمنقول هم به آنها تعلق می‌گیرد.

در مورد اقامت ده‌ساله، تمامی مدارک اقامت هفت‌ساله را لازم دارد و شرایط اضافه‌ای ندارد، ولی افرادی که به آنها اقامت ده‌ساله تعلق می‌گیرد، تمامی حقوقی را که اتباع ایرانی دارند، به استثناء یک سری حقوق سیاسی، به آنها تعلق می‌گیرد. این قبیل حقوق سیاسی از جمله حق رای، انتخاب شدن تحت عنوان قوانین انتخاباتی، حق کاندید شدن، که این حق‌ها به آنان تعلق نمی‌گیرد.