تبلیغات سلبریتی‌ها در فضای مجازی و مالیات بر درآمد آنها

اصولا تعریف سلبریتی و بلاگر در فضای مجازی چیست و چه کارکردهایی به آنان نسبت داده می‌شود؟
سلبریتی به افرادی اشاره دارد که به دلیل شهرت و شناخته‌ شدن در حوزه‌های مختلف از جمله هنر، ورزش، موسیقی، تلویزیون، سینما و حتی سیاست، توجه عمومی را به خود جلب می‌کنند. این افراد معمولا دارای طرفداران زیادی هستند و رسانه‌ها و مردم به آن‌ها توجه ویژه‌ای دارند. سلبریتی‌ها، اغلب به واسطه دستاوردها، عملکردها و یا حتی جنجال‌هایشان مورد توجه قرار می‌گیرند. با ظهور رسانه‌های جمعی، به ویژه سینما، تلویزیون و اینترنت، دامنه سلبریتی‌ها گسترش یافته و شامل افرادی می‌شود که از طریق سرگرمی و صنعت رسانه به شهرت رسیده‌اند. امروزه حتی افراد عادی نیز از طریق شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی می‌توانند به سلبریتی تبدیل شوند.

این مطلب در شماره ۲۲۹ مجله حقوق ما منتشر شده است

لازم به ذکر است که اگرچه خطور ذهنی واژه سلبریتی به بازیگران سینما و تلویزیون اشاره دارد، اما افراد موفق در حوزه‌های علمی و تجاری ، فعالیت‌های خیریه، تبلیغ سبک زندگی و مصرف نوع خاصی از کالاها و خدمات، می‌توانند سلبریتی و مورد اقبال عموم جامعه باشند. به نظر می‌رسد با چابک‌تر شدن رسانه‌ها، به این ترتیب که امروزه هر انسان یک رسانه در اختیار دارد و با تلفن هوشمند همراه می‌تواند به عنوان یک رسانه عمل کند، ما شاهد پدیده‌ای به نام سلبریتیزه شدن جامعه هستیم. سلبریتیزه شدن جامعه، فرایندی است که در آن سلبریتی جایگاهی فراتر از صرف جلب توجه و مصرف پیدا کرده و خود را به عنوان یک «گروه خاص» در جامعه مطرح می‌کند. این گروه جدید به عنوان نمای فرهنگی جامعه مدرن، مورد توجه و تحسین قرار گرفته و به جهت‌دهی ارزش‌های فرهنگی کمک می‌کنند.
همین مساله موجب می‌شود که اشتیاق نسل جدید به خودبیانگری و مورد تحسین و توجه قرار گرفتن، افزایش یابد و جایگاه شهرت به عنوان یک ارزش غایی و مستقل، برجسته‌تر از هر زمان دیگری در تاریخ اجتماعی حیات انسان شود.

قانونگذار چه مواردی را  درحوزه فعالیت سلبریتی‌ها و بلاگرها در فضای مجازی، جرم‌انگاری کرده است؟
نکته مهم که نخست باید به آن توجه داشت، برابری و تساوی شهروندان جامعه نسبت به اوامر و نواهی قانونگذار است. پس چهره‌های رسانه‌ای و سلبریتی‌ها، تفاوتی در مواجه با قوانین و مقررات ندارند. به عنوان مثال، چنانچه قمار و شرط‌بندی جرم‌انگاری شده و ارتکاب آن مستوجب تعقیب و تحمیل مسئولیت کیفری می‌باشد، طبیعتا ارتکاب افراد سلبریتی هم دارای همان حکم می‌باشد. ولی آنچه در این رابطه نیازمند تامل است، نحوه ارتکاب برخی جرایم توسط سلبریتی‌ها است که ورود و تعیین مصداق توسط قانونگذار را می‌طلبد.
چنانچه کارکرد رسانه‌ای و آثار مستقیم و غیر‌مستقیم فعالیت سلبریتی‌ها و چهره‌های رسانه‌ای بر عموم افراد جامعه را بپذیریم، آنگاه تمام فعالیت‌های این دسته از افراد به نوعی در منظر و مرئی عموم تلقی شده و افعال مخالف هنجارهای قانونی و نیز مخالف نظم عمومی و اخلاق حسنه می‌تواند مصداق ماده ٦٣٨ قانون مجازات اسلامی قرار بگیرد. این تفسیر اگرچه می‌تواند یکی از نظرات در این زمینه باشد، اما اشکالات جدی هم دارد و آن هم برخورد آن با اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها است و به نظر می‌رسد که نیاز مبرم داریم تا قانونگذار به طور خاص و روشن در این حوزه ورود نموده و با تعیین مصادیق روشن، مطابق با روح قانون اساسی و آزادی‌های مشروع، از خلق جرم و تعیین کیفر توسط محاکم در مقام رسیدگی که خلاف اصل برائت نیز می‌باشد، جلوگیری نماید.

آیا تبلیغ سایت‌های قمار و شرط‌بندی توسط سلبریتی‌ها جرم است؟ قانون در این موارد چه می‌گوید؟
در رابطه با قمار و شرط‌بندی، لازم است اشاره داشته باشیم که قانونگذار در ماده ۶۵۴  قانون مدنی صراحتا  اعلام داشته است که هرگونه شرط‌بندی و قمار به‌ طور قطعی، باطل است.
این ماده  به معنای غیر‌مسموع بودن کلیه تعهدات حاصل از معاملات نامشروع، اعم از شرط‌بندی یا قمار است. فلذا،  هرگونه ادعا یا دعوا مبنی بر مطالبه حقوق یا ادعای وجود تعهدات از طریق شرط‌بندی یا قمار، بی‌اعتبار محسوب می‌شود و محاکم با صدور قرار عدم استماع،  نسبت به چنین دعاوی، اخذ تصمیم می‌نمایند.
از منظر کیفری نیز، ماده ۷۰۵ قانون مجازات اسلامی اشعار می‌دارد که قماربازی با هر وسیله‌ای ممنوع بوده و مرتکبان آن به یک تا شش ماه حبس یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم می‌شوند. در صورت تجاهر به قماربازی، مجازات متخلفین به هر دو این مجازات می‌رسد. اما در عمل و با گسترش شبکه‌های اجتماعی و بروز مصادیق جدید از شرط‌بندی در قالب سایت‌های قمار، بخشنامه‌ای از سوی دادستان وقت کل کشور صادر و تاکید شد که ماده موردنظر به نحوی تفسیر شود که مصادیق جدید را نیز در بر‌گیرد. اگرچه این امر،  با عمومات حقوق جزا مخالفت دارد، اما مبین خلاء  قانونگذاری یا روزآمد نبودن و یا کافی نبودن قوانین موجود است. با این همه، اما چهره‌های رسانه‌ای چنانچه اقدام به تبلیغ قمار و شرط‌بندی نمایند، بنا به مصوبه کارگروه تعیین محتوای مجرمانه در چهل و هشتمین جلسه خود، (تصویب برخورد با کازینوهای مجازی در اینترنت و افزودن آن به محتوای مجرمانه جرایم رایانه‌ای) هم مانند افرادی که به عنوان کاربر در اعلام و پیش‌بینی نتایج این سایت‌ها شرکت می‌نمایند و همچنین مسئولان و موسسان این سایت‌ها نیز، مجرم شناخته شده و محکوم خواهند شد. سایت‌هایی که برای اعلام نتایج و پیش‌بینی مسابقات وجود دارند، در چند حالت مختلف فعالیت می‌کنند که فقط در برخی از موارد حکم شرط‌بندی و قمار برای آنها جاری است و در صورت عدم رعایت آن موارد، می‌توان با آنها برخورد کرد.

مواد قانونی در رابطه با فعالیت سلبریتی‌ها  در فضای مجازی کدام‌ها هستند؟
امروزه بر هیچ کسی پوشیده نیست که چهره‌های مطرح یک جامعه یا همان سلبریتی‌ها چه کارکرد مهمی برای شناساندن یک کالا و یا خدمت صاحبان بنگاه‌های اقتصادی به مردم دارند. با نگاهی گذرا به چهره شهرهای کوچک و بزرگ، بیلبوردهای متعددی منقوش به چهره‌های مطرح ورزشی و هنری را می‌بینیم که مشغول تبلیغ کالا و خدمات هستند و این مساله به لحاظ قانونی هیچ منعی ندارد، اما مشکل از جایی شروع می‌شود که برخی از این پروژه‌ها که توسط افراد سودجو و کلاهبردار اداره می‌شود، برای صورت قانونی بستن به فعالیت‌هایشان در تبلیغات، از سلبریتی‌ها استفاده می‌کنند، به عنوان مثال در زمستان سال گذشته یک کمپانی واردات موبایل که در تبلیغاتش از چهره‌های ورزشی استفاده کرده بود، از تبعیت بی چون و چرای مردم از این چهره‌ها سوءاستفاده کرده و اقدام به بردن اموال و وجوهات مردم کرده بود. در این گونه کیس‌ها، ما علاوه بر غفلت سلبریتی‌ها در بررسی معتبر بودن یا نبودن بنگاه اقتصادی، با خلاء  قانونی تبلیغ‌کنندگان مواجه هستیم. اما اگر چهره‌های رسانه‌ای، عالما و عامدا اقدام به تبلیغ نموده باشند، قطعا مسئولیت مدنی و کیفری متوجه ایشان خواهد بود و اما قوانین مورد بحث عبارت خواهند بود از:
الف: ماده یک قانون مسوولیت مدنی:
افراد سلبریتی در بروز خسارت ناشی از تبلیغات پروژه‌هایی که منجر به تفویت سرمایه هزاران نفر می‌گردد، چنانچه ضوابط و قواعد تبلیغات رعایت نشده باشد و در عمل به اعتبار‌بخشی پروژه یا اشخاص منتهی شود، حتی اگر هیچ اطلاعاتی از کم و کیف آن نداشته باشد، می‌تواند منجر به تحمیل مسئولیت مدنی شخص سلبریتی گردد.
هر‌ کس بدون مجوز قانونی عمدا یا در نتیجه بی‌احتیاطی به جان یا سلامتی یا مال یا آزادی یا حیثیت یا شهرت تجارتی یا به هر حق دیگر‌ که به موجب قانون برای افراد ایجاد گردیده، لطمه‌ای وارد نماید که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگری شود، مسئول جبران خسارت ناشی از عمل خود‌ می‌باشد.
ب: ماده یک قانون تشدید مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری:
هر کس از راه حیله و تقلب مردم را به وجود شرکت‌ها یا تجارت‌خانه‌ها یا کارخانه‌ها یا موسسات موهوم یا به داشتن اموال و اختیارات واهی فریب دهد یا به امور غیرواقع امیدوار نماید یا از حوادث و پیش‌آمدهای غیرواقع بترساند و یا اسم و یا عنوان مجعول اختیار کند و به یکی از وسایل مذکور و یا وسایل تقلبی دیگر، وجوه و یا اموال یا اسناد یا حوالجات یا قبوض یا مفاصاحساب و امثال آنها تحصیل کرده و از این راه، مال دیگری را ببرد، کلاهبردار محسوب و علاوه بر رد اصل مال به صاحبش، به حبس از یک تا هفت سال و پرداخت جزای نقدی معادل مالی که اخذ کرده است، محکوم می‌شود.
در برخی پروژه‌های تبلیغاتی، شخص چهره رسانه‌ای با علم و اطلاع کامل و گاها بعنوان شخص سهیم در عواید مجموعه، اقدام به تبلیغات می‌کند که در این فرض با توجه به ماده یک قانون تشدید و احراز دیگر عناصر متشکله جرم، می‌تواند باعث تحمیل مسئولیت کیفری نیز باشد.
پ: ماده هفت قانون حمایت از مصرف‌کنندگان:
تبلیغات خلاف واقع و ارائه اطلاعات نادرست که موجب فریب و یا اشتباه مصرف‌کننده از جمله از طریق وسایل ارتباط‌جمعی و رسانه‌های گروهی شود، ممنوع است.
در ماده یک تا سه آیین‌نامه اجرایی این ماده هم آمده است : "انتشار هرگونه تبلیغ خلاف، منجر به مسئولیت تبلیغات‌کننده و سازنده آگهی تبلیغاتی خواهد بود. بستر انتشار این آگهی در هر فضایی که باشد از جمله صدا و سیما و یا فضای مجازی، مشمول مقررات این قانون است." برخی از مصادیق تبلیغ خلاف واقع مانند تبلیغ فراتر از واقعیت کالا یا خدمات و یا استفاده از صفات اغراق‌آمیز، این روزها در شبکه‌های اجتماعی به وفور قابل مشاهده است. بنابراین در صورتی که سلبریتی‌ها اقدام به تبلیغ خلاف واقع نمایند، طبق این قانون می‌توانند همراه با سفارش‌دهنده تبلیغات، دارای مسئولیت باشند.
همچنین در آیین‌نامه "ساماندهی آگهی‌ها و تبلیغات در فضای مجازی" مصوب وزارت ارشاد، هرگونه تبلیغات در فضای مجازی باید زیر نظر کانون‌های تبلیغاتی باشد و همچنین اینکه چهره‌های رسانه‌ای باید به طور شفاف، ضمن رعایت قوانین، بر جنبه تبلیغی بودن محتوای منتشره تاکید کنند.

آیا درآمد سلبریتی‌ها در فضای مجازی، مشمول مالیات می‌شود؟ قانون در این مورد چه می‌گوید؟
از آنجا که سکو‌ها و پلتفرم‌های جدید، رسانه محسوب می‌شوند و شهروندان در این فضاها اقدام به تعرفه خدمات و مهارت‌های خویش نموده و کسب در‌آمد می‌کنند، می‌توان با لحاظ شرایطی، مساله مالیات بر درآمد را متوجه افراد سلبریتی و چهره‌های رسانه‌ای دانست. در سال ١٤٠٠، ذیل  دستور‌العمل قانون بودجه، بلاگرها و سلبریتی‌های با ٥٠٠ هزار نفر دنبال‌کننده، از محل تبلیغات، مشمول مالیات بر در‌آمد می‌باشند. اما به نظر، فرمول‌های شناسایی این اشخاص و نحوه عملکرد اداره مالیات، هنوز به طور شفاف اعلام نشده است. اما در کنار این مطلب، شایسته است اشاره‌ای به اعمال محدودیت‌ها و فیلترینگ در استفاده از شبکه‌های اجتماعی داشته باشیم. پسندیده و منطقی نیست که از یک سو به دنبال اخذ مالیات از محل تبلیغات سلبریتی‌ها در شبکه‌های اجتماعی باشیم و از سوی دیگر با اعمال فیلترینگ، دسترسی به آن را محدود کنیم.