اهدای جنین در نظام حقوقی ایران

مقدمه:

در دهه‌های اخیر، ناباروری به عنوان یک مشکل گسترده و پیچیده، افراد و جوامع مختلف را تحت تأثیر قرار داده است. در ایران، با توجه به افزایش آگاهی‌های پزشکی و پیشرفت‌های فناوری، روش‌های مختلف درمان ناباروری توسعه یافته است. یکی از این روش‌ها، «جنین اهدایی» است که به‌ویژه در سال‌های اخیر توجه زیادی به آن معطوف شده است. این روش به زوج‌های نابارور این امکان را می‌دهد که از طریق دریافت جنین از اهداکننده، فرزند داشته باشند. در این مقاله، جنین‌ اهدای در ایران از جنبه‌های حقوقی، اجتماعی و اخلاقی بررسی می‌شود.

این مطلب در شماره ۲۳۳ مجله حقوق ما منتشر شده است

تعریف:

اهدای جنین به معنای انتقال جنین حاصل از تلقیح خارج از رحم زوج‌های نابارور (که به دلایل پزشکی قادر به بچه‌دار شدن نیستند) به رحم زنانی است که قادر به بارداری هستند. این روش به‌طور خاص برای زوج‌هایی که یکی از طرفین آن‌ها دچار نارسایی‌های باروری است یا برای زنانی که به دلایل مختلف از بارداری طبیعی عاجزند، به کار می‌رود. در اهدای جنین، جنین از تخمک و اسپرم زوجین اهداکننده تشکیل می‌شود و به رحم زن دریافت‌کننده منتقل می‌شود که به اختصار(IVF) نامیده می‌شود. طبق همین تعریف میتوان تفاوت آن با فرزند خوانده‌گی را دریافت، در فرزند خوانده‌گی نوزاد از مادر بیولوژیکی خود متولد و سرپرستی وی به زوج دیگر داده می‌شود درحالی که در بارداری ازطریق جنین اهدای فرزند داخل خانواده متولد می‌شود. وهمچنین تفاوت آن با رحم اجاره‌ای که در آن جنین از تخمک و اسپرم پدر و مادر خود در محیط آزمایشگاه تلقیح می‌شود و سپس به رحم زن ثالثی منتقل می‌شود تا اتمام پروسه بارداری، نوزاد متولد شده متعلق به صاحبان جنین است.

قانون اهدای جنین در تیرماه‌ ۱۳۸۲ در مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ ۸ مرداد آن سال به تایید شورای نگهبان رسید. آیین نامه اجرایی آن نیز در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۸۳ تصویب شد.

 تا قبل از تصویب این قانون به دلیل موانع شرعی و یا فقدان راه حل های قانونی زوجین نابارور از داشتن فرزندی به نام خود محروم بودند. در مورد جواز یا عدم جواز اهدای جنین، فقها به سه دسته تقسیم می‌شوند:

 از نظر دسته‌ی اول اهدای جنین مطلقاً جایز نیست؛ اعم از آن‌ که بین صاحب تخمک و اسپرم رابطه‌ی زوجیت باشد یا نباشد. از نظر دسته دوم اهدای جنین مطلقاً جایز است. و دسته سوم کسانی هستند که قائل به تفکیک شده‌ و معتقدند اگر بین صاحب تخمک و صاحب اسپرم، رابطه‌ی زوجیت باشد، این عمل مجازاست. باتوجه به قانون اهدای جنین قانونگذار نیز نظر دسته اخیر را پذیرفته است مستند آن اضطرار و عسر و حرج است که این موارد عواملی هستند که می توانند حکم اولیه مسائل را بردارند و به جای آن یک حکم ثانویه ایجاد کنند. بنابراین حکم شرعی جنین اهدایی نیز از این قاعده مستثنی نیست، درنتیجه حکم شرعی جنین اهدایی به طور مطلق حرام نیست.

دلایل جواز: اهدای جنین نیاز به دلیل ندارد، بلکه همین که دلایل حرمت مخدوش گردد، جواز ثابت می‌شود. با این حال دلایلی برای جواز اهدای جنین قابل ارائه است

یک) اصل برائت:
مقتضای اصل عملی در شبهه‌ی حکمیه‌ی تحریمیه، برائت است اگرچه اخباریون قایل به احتیاط هستند بنابراین در صورت شک در حلیت و حرمت اهدای جنین «اصالة الحلیه» جاری می‌شود.

دو) اهدای جنین از دو جهت بر اهدای اسپرم ارجحیت دارد:

در اهدای جنین حساسیت های اهدای سلول جنسی یا اسپرم وجود ندارد عمل لقاح در محیط آزمایشگاه انجام می‌شود سپس به رحم گیرنده منتقل میشود و هیچ گونه تماس مستقیم اسپرم با رحم بیگانه نیست. و در اهدای اسپرم، سلول جنسی به کمک وسایلی به طور مستقیم به رحم متقاضی منتقل می‌شود و نگرانی اختلاط میاه مطرح است (آمیختن اسپرم اهدایی با اسپرم شوهر) که سبب اختلاط نسب است، این نگرانی در روش اهدای جنین وجود ندارد.

سه) ضرورت اجتماعی و فردی:

بسیاری از افراد در اثر فقدان فرزند، دچار بیماری‌های روحی می‌شوند و حتی پس از مراجعه مکرر به پزشکان، مشکل آن‌ها لاینحل باقی می‌ماند. باتوجه به اینکه در این روش فرزند در رحم مادر پرورش یافته و داخل خانواده متولد میشود علقه زیادی نسبت به فرزند ایجاد می‌شود. ضمن آن‌که مسائل محرمیت در اینجا کاملا حل شده است. زیرا طفل متولد اگر پسر باشد با صاحب رحم به دلیل قیاس اولویت در مادر رضاعی، محرم خواهد بود و اگر دختر باشد با شوهر صاحب رحم به دلیل ربیبه [1]بودن محرم خواهد بود. بدین‌سان کانون خانواده‌هایی که به دلیل فقدان فرزند به سردی گراییده و از ثبات لازم برخوردار نیست، مستحکم و پایدار خواهد شد این مسئله در صدور رأی جواز بسیار مؤثر است.

در خصوص وضعیت ارث‌بری فرزند متولد شده از روش اهدای جنین و حقوق تکالیف فرزند نسبت به پدر و مادر و متقابلا سوالات و شبهاتی مطرح است. در جواب باید گفت که قانون جنین اهدا شده به زوجین جدید را وارث اهداکنندگان می‌داند. حتی در صورت غایب بودن او، سهم ارث از طریق قانون مشخص می‌شود و باید به او پرداخت شود. اما میان این فرزند با پدر و مادری که جنین به آنها اهدا شده است هیچ نوع رابطه وراثتی وجود ندارد. اما در صورتی که آنها مایل باشند می‌توانند اموال خود را پیش از فوت به آن فرزند انتقال داده و سند صلح منافع مادام العمر بنام خود تنظیم نمایند. این که مسئله ارث اهمیت بسیار زیادی دارد، در زمان باردار شدن از این طریق باید درباره آن تحقیق شود. هر کودکی وقتی در یک خانواده متولد می‌شود، پدر و مادر اهدا گیرنده جنین والدین قانونی او هستند. اما قانونگذار در این نوع بارداری توارث را برای رابطه قائل نیست و اهداکنندگان جنین در این موارد ناشناخته هستند. از آنجا که یک خانواده جدید او را قبول کرده، طبیعی است که از حق وراثت برخوردار شود. اما بر طبق قانون این حق به او داده نمی‌شود. ولی اگر پس از صدور گواهی حصر وراثت مدعی اثبات رابطه نسبی بین فرزند و پدر یا مادر وجود نداشته باشد این نوع فرزندان مانند سایر وراث ارث می‌برند.

 در خصوص حقوق تکالیف آنها نسبت به یک دیگر مطابق ماده سه قانون فوق‌الذکر وظایف و تکالیف زوجین اهداء گیرنده جنین و طفل متولد شده ازلحاظ ‌نگهداری، تربیت، نفقه و احترام نظیر وظایف و تکالیف اولاد و پدر و مادر است.

بررسی قانون مذکور نشانگر آن است که علی رغم تصویب و اجرای آن همه زوج‌های نابارور امکان استفاده از شرایط قانون به منظور بهره‌مندی از جنین‌های اهدایی را ندارند شرایط مقرر در مواد یک و دو قانون اهدای جنین به زوج‌های نابارور و همچنین آیین نامه اجرایی آن، محدودیت های فراوانی را برای یک دسته از زوجین نابارور و حتی اهدا کنندگان جنین در پیش رو گذاشته است.

شرایطی که در ماده دو این قانون برای زوجین متقاضی پیش بینی شده به قرار زیر است:

‌تقاضای دریافت جنین اهدایی باید مشترکاً از طرف زن و شوهر تنظیم و‌تسلیم دادگاه شود و دادگاه در صورت احراز شرایط ذیل مجوز دریافت جنین را صادر‌می‌کند
‌الف - زوجین بنا به گواهی معتبر پزشکی، امکان بچه‌دارشدن نداشته باشند و زوجه‌استعداد دریافت جنین را داشته باشد.
ب - زوجین دارای صلاحیت اخلاقی باشند
ج - هیچ‌یک از زوجین محجور نباشند
‌د - هیچ‌یک از زوجین مبتلا به بیماریهای صعب‌العلاج نباشند
‌هـ - هیچ‌یک از زوجین معتاد به مواد مخدر نباشند
‌و- زوجین بایستی تابعیت جمهوری اسلامی ایران را داشته باشند.

مرجع صالح به رسیدگی به تقاضای زوجین دادگاه خانواده است که این تقاضا خارج از نوبت رسیدگی می‌شود و درصورت صدور رای بر رد تقاضا رای مذکور در مراجع تجدیدتظر قابل تجدید نظر خواهی است.

ماده دو آئین‌نامه اجرای این قانون شرایطی مشابه را برای  اهدا کنندگان پیش‌بینی کرده که به قرار زیر است:

زوج‌های اهداکننده باید دارای شرایط زیر باشند:
الف ـ علقه و رابطه زوجیت قانونی و شرعی.
ب ـ سلامت متعارف جسمی و روانی و ضریب هوشی مناسب.
پ ـ نداشتن اعتیاد به مواد اعتیادآور و روان‌گردان.‌

ت ـ مبتلا نبودن به بیماریهای صعب‌العلاج نظیر ایدز، هپاتیت
تبصره ـ مراکز مجاز تخصصی درمان ناباروری مکلفند قبل از دریافت جنین از اهداکنندگان‌، وجودشرایط مذکور در این ماده را احراز نمایند.

با توجه به این مقرره تمامی افرادی که واجد این شرایط باشند مستعد دریافت جنین اهدای هستند.

در خصوص وظایف و تکالیف مراکز درمانی که مجاز به انجام این روش درمانی هستند فصل سوم آئین نامه اجرایی مقرر می‌دارد که مراکز مجاز تخصصی درمان ناباروری مکلفند نسبت به موارد زیر اقدام نماید
الف ـ نگهداری جنین‌های اهدایی از سوی اهداکنندگان مسلمان و غیرمسلمان به طور جداگانه و رعایت‌ تناسب دینی و مذهبی زوج‌های متقاضی با جنین اهدایی در زمان انتقال
ب ـ دریافت و نگهداری رأی قطعی مرجع قضایی از متقاضی‌
پ ـ صدور گواهی و معرفینامه لازم مبنی بر تأیید سلامت جسمی و روانی برای متقاضیان دریافت جنین‌ طبق مقررات قانون و این آیین‌نامه.
ت ـ دریافت‌، نگهداری و انتقال جنین‌های اهدایی در شرایط کاملاً محرمانه‌

تبصره ـ اطلاعات مربوط به جنینهای اهدایی‌، جزو اطلاعات به کلی سری طبقه‌بندی می‌شوند.
صدور گواهی عدم ‌توانایی باروری و همچنین توانایی زوجه در زمینه دریافت و نگهداری جنین‌، پس از انجام تست‌ها و آزمایش‌های دقیق پزشکی در صلاحیت مراکز مجاز تخصصی درمان ناباروری می‌باشد.

همچنین فصل چهارم این آئین نامه  شرایط لازم جهت دریافت‌، نگهداری و انتقال جنین را معین می‌کند. هر یک از مراکز مجاز تخصصی درمان ناباروری می‌توانند بانک جنین طبق دستورالعمل‌های ‌وزارت بهداشت‌، درمان و آموزش پزشکی دایر نمایند. این بانک مسؤول دریافت و نگهداری جنین و انتقال‌ آن‌ها به زوج‌های نابارور طبق مقررات مندرج در قانون و این آیین‌نامه می‌باشد.
ماده نه آئیین نامه مقرر کرده که مرکز مدیریت پیوند وزارت بهداشت‌، درمان و آموزش پزشکی موظف است طبق‌ دستورالعمل‌های وزارت یادشده نسبت به دریافت‌، نگهداری و انتقال جنین نظارت دقیق اعمال کند.
در ماده ده آئین نامه مقرر شده که ارائه مدارک و اطلاعات مربوط به اهداکنندگان و دریافت کنندگان جنین اهدایی تنها با رعایت‌ قوانین مربوط به حفظ و نگهداری اسرار دولتی و به مراجع قضایی صلاحیتدار مجاز می‌باشد.

نتیجه‌گیری: اهدای جنین در ایران؛ میان امید و چالش

اهدای جنین در ایران به عنوان راهکاری برای درمان ناباروری، در سال‌های اخیر با توجه به تصویب قوانین مرتبط، پیشرفت‌های قابل توجهی داشته است. این روش به زوج‌های نابارور امیدواری بخشیده تا بتوانند تجربه پدر و مادرشدن را داشته باشند. با این حال، این مسئله از ابعاد حقوقی، اجتماعی و اخلاقی پیچیده‌ای برخوردار است.

مبنای قانونی: قانون اهدای جنین در ایران با هدف کمک به زوج‌های نابارور تصویب شده است و شرایط و ضوابط مشخصی را برای این فرآیند تعیین کرده است.

ابعاد شرعی: در خصوص ابعاد شرعی اهدای جنین، اختلاف نظرهای وجود دارد اما قانونگذار با استناد به اصل ضرورت و رفع عسر و حرج، این روش را مجاز دانسته است.

شرایط متقاضیان: قانون شرایط خاصی را برای زوجین متقاضی و اهداکنندگان جنین در نظر گرفته است که شامل سلامت جسمی و روانی، عدم اعتیاد و بیماری‌های صعب‌العلاج می‌شود.

محرمانگی: حفظ محرمانگی اطلاعات اهداکنندگان و دریافت‌کنندگان جنین از اهمیت بالایی برخوردار است و قانون نیز بر این موضوع تأکید کرده است.

چالش‌ها: با وجود مزایای اهدای جنین، این روش با چالش‌هایی نیز همراه است که شامل نگرانی‌های اجتماعی و فرهنگی، مسائل اخلاقی و محدودیت‌های قانونی است.

آینده اهدای جنین در ایران:

آینده اهدای جنین در ایران به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:

توسعه فناوری‌های پزشکی: پیشرفت‌های تکنولوژی در زمینه درمان ناباروری می‌تواند بر روش‌های اهدای جنین و شرایط آن تأثیر بگذارد.

تغییرات فرهنگی و اجتماعی: تغییر نگرش‌های اجتماعی نسبت به ناباروری و روش‌های درمان آن می‌تواند بر گسترش و پذیرش اهدای جنین مؤثر باشد.

تکامل قوانین و مقررات: اصلاح و به روزرسانی قوانین مرتبط با اهدای جنین می‌تواند به رفع برخی از موانع موجود و افزایش دسترسی زوج‌های نابارور به این روش کمک کند.

در نهایت، اهدای جنین در ایران یک موضوع چندوجهی است که نیازمند بررسی‌های دقیق‌تر از جنبه‌های حقوقی، پزشکی، اخلاقی و اجتماعی است. با توجه به اهمیت این موضوع برای بسیاری از زوج‌ها، لازم است که سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌ها در این زمینه با دقت و جامع‌نگری صورت گیرد.

منابع:

1: قوانین و مقررات:  قانون اهدای جنین، آیین‌نامه اجرایی آن و سایر قوانین مرتبط.

2: مقالات علمی:  مقالات منتشر شده در مجلات علمی معتبر در زمینه پزشکی، حقوق و فقه و حقوق

3: سایت‌های رسمی:  سایت‌های رسمی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی.

پانویس:

[1] فرزند دختری را که زوجه از ازدواج قبلی داشته که بعد از ازدواج مجدد نسبت به همسرش محرم هست، ربیبه می گویند.