قانون اهدای جنین و رحم اجاره‌ای

این مطلب در شماره ۲۳۳ مجله حقوق ما منتشر شده است

قانون نحوه اهدای جنین برای زوجین نابارور چیست و چه مواردی را در بر می‌گیرد؟
قانون نحوه اهدای جنین برای زوجین نابارور، مصوب  ٢٩ /٠٤/١٣٨٢ است که در ۵ ماده تصویب شده است که به موجب ماده ۵ آن، آیین‌نامه‌ای راجع به نحوه اجرای آن توسط وزارت بهداشت با همکاری وزارت دادگستری، تهیه و به تصویب هیات وزیران رسیده است.
این قانون هرچند نواقصی دارد، ولی تصویب آن، باز گامی مثبت در جهت کمک به حل مشکل زوجین نابارور است.
نظر به اینکه عمده قوانین تصویب‌شده در جمهوری اسلامی پایه فقهی دارند و یا حداقل می‌بایست عدم مغایرت آنها با شرع به تایید شورای نگهبان برسد، این قانون نیز از این امر مستثنی نیست و بر پایه دیدگاه فقهای امامیه به تصويب رسیده است.
فقهای امامیه راجع به جواز یا عدم جواز اهدای جنین، سه نظر دارند:
الف- اهدای جنین مطلقا جایز نیست، اعم از اینکه بین صاحب تخمک و اسپرم رابطه زوجیت باشد یا نباشد،
ب- اهدای جنین مطلقا جایز است،
ج- گروهی هم قائل به تفکیک شدند و معتقدند اگر بین صاحب تخمک و اسپرم رابطه زوجیت باشد، این عمل مجاز و در غیر این صورت جایز نیست، که نظر به ماده ۱ قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور، دیدگاه سوم مورد پذیرش قانونگذار قرار گرفته است.
قانون نحوه اهدای جنین برای زوجین نابارور، مختص زوجینی است که بنا بر گواهی معتبر پزشکی، امکان بچه‌دار شدن نداشته باشند و زوجه استعداد دریافت جنین را داشته باشد.

شرایط دریافت جنین چیست؟
شرایط دریافت جنین در ماده ۱ و ۲ قانون نحوه اهدای جنین برای زوجین نابارور و همچنین ماده ۲ آیین‌نامه اجرایی نحوه اهدای جنین به زوجین نابارورذکر شده است؛
الف) شرایط زوجین نابارور، جهت دریافت جنین به موجب قانون:
١- زوجینی که پس از ازدواج و انجام اقدامات پزشکی، ناباروری آنها ( هر یک به تنهایی یا هر دو) به اثبات رسیده باشد و زوجه استعداد دریافت جنین را دارا باشد.
٢- درخواست دریافت جنین از سوی زوجین نابارور به دادگاه خانواده و صدور رای مثبت دادگاه در جهت استحقاق دریافت جنین،
٣- زوجین دارای صلاحیت اخلاقی باشند،

٤- هیچ یک از زوجین محجور نباشند،
٥- هیچ یک از زوجین معتاد به مواد مخدر نباشند،
٦- هیچ یک از زوجین مبتلا به بیماری‌های صعب‌العلاج نباشند،
٧- زوجین تابعیت جمهوری اسلامی را دارا باشند،

ب) زوج‌های اهدا‌کننده جنین باید دارای شرایط زیر باشند:
١- علقه و رابطه زوجیت شرعی و قانونی داشته باشند،
٢- دارای سلامت متعارف جسمی و روانی و ضریب هوشی مناسب باشند،
٣- اعتیاد به مواد مخدر و روانگردان نداشته باشند،
٤- مبتلا نبودن زوجین به بیماری‌های صعب‌العلاج،
٥- رضایت کتبی زوج‌های اهدا‌کننده جنین،

موارد قانونی و حقوقی اهدای جنین کدام‌ها هستند؟
اهم موارد قانونی اهدای جنین به شرح ذیل می‌باشد:
الف- زوجین متقاضی دریافت جنین باید درخواست کتبی خود را به دادگاه خانواده ارائه دهند و دادگاه بدون تشریفات و خارج از نوبت، اقدام به رسیدگی و صدور رای نماید. صدور حکم به رد درخواست و عدم تایید صلاحیت زوجین، قابل تجدید‌نظر در دادگاه تجدید‌نظر می‌باشد. همچنین زوجین اهدا‌کننده، می‌بایست رضایت کتبی خود را اعلام دارند.
ب- مراکز مجاز تخصص درمان ناباروری، مکلفند جنین‌های اهدایی از سوی اهدا‌کنندگان مسلمان و غیر‌مسلمان را به طور جداگانه و رعایت تناسب دینی و مذهبی زوجه‌های متقاضی با جنین اهدایی در زمان انتقال، نگهداری کنند. همچنین دریافت، نگهداری و انتقال جنین‌های اهدایی،  باید در شرایط کاملا محرمانه صورت گیرد و اطلاعات مربوط به جنین‌های اهدایی، جزو اطلاعات به کلی سری طبقه‌بندی می‌شود.
ج- طبق ماده ۳ قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور، وظایف و تکالیف زوجین اهدا‌گیرنده جنین و طفل متولد‌شده از لحاظ نگهداری و تربیت و نفقه و احترام، نظیر وظایف و تکالیف اولاد و پدر و مادر است.
در رابطه با ارث، قانونگذار سکوت کرده است، ولی نظر به اینکه در این روش، زوجین فاقد اسپرم و تخمک بوده و با توجه به عدم توانایی بارداری در زوجه، جنین حاصل از تلقیح اسپرم و تخمک غیر، به رحم زوجه منتقل می‌شود، لذا رابطه نسبی طفل، تنها با صاحبان اسپرم و تخمک برقرار است.‌
ولی با توجه به لزوم ناشناس ماندن آنها، کودک از ارث محروم می‌ماند. بنابراین باید راهکاری اندیشه شود که پدر و مادر حکمی را، ملزم به وصیت برای این فرزند برابر با سهم یکی از وراث طبقه اول نماید.

بحث حقوقی و شرعی رحم اجاره‌ای (جایگزین) چیست؟
برخلاف اهدای جنین که قانون خاص دارد، در حال حاضر در کشور ایران در خصوص رحم اجاره‌ای، هیچ قانونی به صورت خاص وجود ندارد که این پدیده را بررسی کند. این موضوع باعث به وجود آمدن مشکلات قانونی در خصوص مسائل مربوط به رحم اجاره‌ای در جامعه ایران شده است.
با وجود خلاء قانونی که در زمینه رحم اجاره‌ای وجود دارد، ولی موضوع رحم اجاره‌ای از لحاظ فقهی و شرعی تقریبا حل شده است و اکثر فقها، رحم اجاره‌ای را به شرط اینکه اتفاقات غیر‌شرعی رخ ندهد، جایز دانسته‌اند.
همچنین به اتفاق نظر فقهای امامیه، صاحبان تخمک و اسپرم، والدین حقیقی حاصل از رحم استیجاری هستند و کودک از لحاظ ژنتیک، منتسب به صاحب اسپرم و تخمک است.
نظر به شایع بودن اجاره رحم در ایران، معمولا طبق ماده ۱۰ قانون مدنی ( با توجه به اعتبار قراردادهای خصوصی بین اشخاص، در صورت عدم مخالفت با شرع و نظم عمومی)،  قراردادهایی تحت عناوین قرارداد رحم جایگزین، قرارداد مادر جانشین، قرارداد اجاره رحم و غیره منعقد می‌شود.
در رحم اجاره‌ای، بر اساس توافق طرفین، یک زن که مادر جانشین نام دارد، می‌پذیرد تا با روش‌های آزمایشگاهی و پزشکی اسپرم و تخمک یک زوجه که باردار نمی‌شوند را در رحم خود نگهداری کند و پس از تولد طفل، آن طفل متولد‌شده را به زوجین طرف قرارداد خود صحیح و سالم تحویل بدهد و آن زوج، تمام حقوق ناشی از وظایف پدر و مادری را برای طفل متولد‌شده از رحم اجاره‌ای دارا می‌باشند و برخلاف اهدای جنین، در مورد رحم اجاره‌ای، فرزند متولد‌شده از پدر و مادر خود ارث می‌برند و مانع ارثی در این زمینه وجود ندارد.