پناهندگی در قوانین جمهوری اسلامی

بسیاری از این پناهندگان نه تنها جنگ و ناامنی را پشت سر گذاشته‌اند بلکه اکنون با نوعی بی‌هویتی و بی‌ثباتی دائمی در کشور میزبان روبه‌رو هستند و خانواده‌هایی که سال‌هاست با ترس از اخراج یا نادیده‌ گرفته‌شدن، روزگار می‌گذرانند. 

پس از انقلاب اسلامی ایران، قوانین مربوط به پناهندگی در قالب قانون مستقل تصویب نشده‌اند، اما موضوع پناهندگی در برخی مصوبات، آیین‌نامه‌ها و مقررات داخلی دولت جمهوری اسلامی و همچنین در سندهای همکاری با نهادهای بین‌المللی مانند UNHCR (کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان) مورد توجه قرار گرفته است. 

این مطلب در شماره ۲۳۸ مجله حقوق ما منتشر شده است

آیین‌نامه اجرایی مصوب سال ۱۳۶۳ هیئت وزیران را می‌توان به‌عنوان مهم‌ترین سند قانونی جمهوری اسلامی ایران در موضوع پناهندگی پس از انقلاب معرفی کرد که در آن به موضوعاتی از جمله تعریف پناهنده، ایجاد کمیته پناهندگی در وزارت کشور، صدور مجوز اقامت، الزام به عدم استرداد اجباری و رعایت حقوق اولیه آموزش و خدمات درمانی و امنیت می‌پردازد.

با وجود این قوانین و آیین نامه‌ها اما همچنان پناهجویان افغانستانی با مشکلات بسیاری در ایران مواجه هستند که در این باره با محمد اولیایی فرد ( وکیل) گفت‌وگو کرده‌ایم:

آیا در ایران قوانین کارآمدی برای سامان‌دهی و حمایت پناهندگان وجود دارد؟

ایران قانونی در مورد پناهندگی دارد که مربوط می‌شود به سال ۱۳۴۲ قبل از انقلاب. قانون پناهندگی بعد از انقلاب هم مربوط می‌شود به آیین نامه اجرایی مصوب هیئت وزیران که پناهندگی را تعریف و شاخص‌های پناهندگی را مطرح کرده است. 

با وجود این که ایران قانون پناهندگی دارد اما اجرای این قانون خیلی جدی گرفته نمی‌شود و مثل کشورهای اروپایی یا آمریکایی نیست که ابتدا پناهنده خود را معرفی کند و بعد از مدتی به درخواست او جواب دهند و اگر پناهندگی‌اش پذیرفته شد، بعد از مدتی هم بتواند شهروندی بگیرد. 

این قوانین در ایران چندان مرتب اجرا نمی‌شود و نهایت این‌ که اگر درخواست پناهندگان را بپذیرند یک کارت اقامت به آنها می‌دهند که باید چند سال یک بار هم تمدید شود، ولی هرگز منجر به شهروندی نخواهد شد. 

روند درخواست پناهندگی و پذیرش آن در ایران چگونه است؟

مسٔول رسیدگی به پرونده پناهندگان افغانستانی یا هر کشور دیگری، کمیته پناهندگان زیرمجموعه وزارت کشور است. وقتی شخص تقاضای پناهندگی می‌کند پرونده به وزارت کشور می‌رود و بررسی می‌شود. اگر موافقت نکنند، درخواست‌کننده باید به کشور خودش بازگردد که البته بیشتر اوقات آنها به افغانستان برنمی‌گردند. این‌جاست که کسانی که مجوز اقامت دارند و آنها که ندارند مشکلاتشان با هم یکسان می‌شود چون کسی که اقامت قانونی هم ندارد به کشورش بازنمی‌گردد و راهکاری برای بازگرداندنش وجود ندارد. این باعث می‌شود آنهایی هم که اقامت قانونی دارند وضعیتشان بهتر نباشد. 

اگر هم تقاضایشان پذیرفته شود پرونده آنها به اداره پلیس و اداره اتباع خارجی فرستاده می‌شود تا آنها مشخص کنند این فرد کجا باید زندگی کند. 

مهمترین چالش‌های قانونی برای پناهجویان افغانستانی در ایران چیست و آنها با چه معضلاتی مواجه هستند؟

اگر یک پناهنده افغانستانی حتی بتواند مجوز اقامت هم بگیرد و تقاضایش پذیرفته شود باز هم با مشکلات زیادی مواجه است. مهم‌ترین مشکلاتی که پناهندگان افغانستانی با آن روبرو هستند، پنج مورد است. مشکل اقامت، مشکل هویت، مشکل مالکیت، مشکل آموزش و مشکل اشتغال. 

 مشکل اقامت بزرگترین چالشی است که با آن مواجه هستند. چون روند اداری آن بسیار کند و دشوار است و به سختی اقامت آنها را قبول می‌کنند. هم گرفتن اقامت بسیار سخت است و هم تمدید آن و خیلی موضوع جدی گرفته نمی‌شود. حتی کسانی که در ایران به دنیا می‌آیند از مادر ایرانی و پدر افغانستانی که باید شناسنامه ایرانی داشته باشند بر اساس مصوبه سال ۱۳۹۸ حتی اینها هم با مشکل اقامت مواجه هستند.

در مورد هویت هم به خصوص آنهایی که در ایران به دنیا می‌آیند یا از کودکی در ایران زندگی می‌کنند، در عمل هویت و رفتار و شخصیتشان ایرانی است ولی هرگز به اینها مدرک هویت ایرانی داده نمی‌شود. 

مشکل هویت و اقامت پناهندگان افغانستانی مشکل جدیدی را به وجود می‌آورد به اسم مشکل مالکیت. یعنی در مورد خرید و فروش ملک یا ماشین یا داشتن حساب بانکی یا حتی سیم کارت موبایل مشکل دارند. البته در مورد اموال منقول مانند داشتن ماشین مشکلات کمتر است ولی حتی با مجوز اقامت هم اگر بخواهند زمینی را خرید و فروش کنند یا حساب بانکی باز کنند نمی‌توانند. مگر این که بتوانند از مصوبه هیات وزیران اجازه بگیرند که به سختی و به ندرت چنین اجازه‌ای صادر می‌شود. 

مشکل آنها در زمینه آموزش هم این‌طور است که اگر خانواده‌ای اقامت قانونی داشته باشند باز هم ممکن است بچه‌هایشان در مدارس با مشکل مواجه شوند. البته طبق قانون، باید بچه‌های افغانستانی که مجوز اقامت دارند در  مدارس دولتی ثبت نام شوند اما گاهی مدیران مدرسه آنها را ثبت نام نمی‌کنند. گاهی هم خانواده‌های ایرانی نمی‌پذیرند که بچه‌هایشان در کنار دانش آموزان افغانستانی درس بخوانند و اعتراض می کنند. 

اما مشکل اصلی در دانشگاه است که اگر یک افغانستانی با مجوز اقامت بخواهد در دانشگاه ادامه تحصیل دهد باید حتما ویزای دانشجویی بگیرد و حتی باید کارت اقامتش باطل شده و تبدیل شود به ویزای دانشجویی. وقتی دانشگاهش هم تمام می‌شود چون کارت اقامتش باطل شده باید به افغانستان بازگردد یا از ایران خارج شود. 

 مساله دیگر هم اشتغال آنها است که به سادگی آنها را هر جایی راه نمی‌دهند. چون بحث هویتی برایشان امکان پذیر نیست در مراکز دولتی که اصلا نمی‌توانند استخدام شوند. فقط بعضی مراکز خصوصی است که آن هم هر جایی پذیرفته نمی‌شوند مگر در کارهای سخت یا بدون بیمه. اگر بیمه هم نداشته باشند با حوادث ناشی از کار و هزینه‌های بالای درمان روبرو هستند. خصوصا که قانون کار در این مورد پیش‌بینی‌های لازم را نکرده است.

آیا راه‌کارهایی برای سامان‌دهی بهتر وضعیت پناهجویان افغانستانی در ایران وجود دارد؟

این که چگونه این مشکلات می‌تواند برطرف شود، همه در دست دولت است که باید به مشکلات رسیدگی کند. اگر کسی به عنوان پناهنده وارد می‌شود بر اساس قانون سال ۱۳۴۲ یا سایر آیین نامه‌های مصوب، اگر در ایران مجوز اقامت گرفت  باید بتواند شهروند ایران شود تا با مشکلات آموزش و اشتغال و مالکیت روبرو نشود. 

اگر از همان ابتدا تکلیف را روشن کنند که آیا می‌خواهند هویت ایرانی بدهند یا نه، مشکلات کمتر می‌شود. مثلا اگر شخص قبولی پناهندگی گرفت، بعد از ۵ سال یا ۱۰ سال امتحانی بدهد و قبول شود به او شهروندی ایران بدهند. اما چون شهروندی نمی‌دهند مشکل هویتی و سایر مسایل برایشان پیش می‌آید. 

مراکز مردم نهاد هم در این مورد بسیار کم داریم. مراکزی که واسطه باشند بین پناهندگان افغانستانی با دولت. اینها می‌توانند نقش بسیار موثری بازی کنند. در کشورهای اروپایی یا آمریکایی مراکز مردم نهاد بسیار کمک می‌کنند به تسهیل امور پناهندگان ولی در ایران چنین مراکزی وجود ندارد. بنابراین همه اینها دست به دست هم می‌دهند تا این چند میلیون افغانستانی ساکن ایران، چه آنها که مجوز اقامت دارند و چه آنها که ندارند، تر و خشک با هم بسوزند.

مهمترین تفاوت شرایط پناهندگی در ایران با سایر کشورها چیست؟

 در بسیاری از کشورها یک پناهنده می‌تواند بعد از مدت زمان مشخصی به مرحله شهروندی و دریافت پاسپورت برسد. ولی در ایران، پناهندگان افغانستانی به ندرت بتوانند شهروندی بگیرند، شاید بعد از سی چهل سال زندگی یا متولد شدن در ایران، آن هم از طریق دادگاه و با فشار قضایی؛ ولی به طور معمول حتی اگر اقامتشان پذیرفته شود هرگز هویت ایرانی به آنها نمی‌دهند.