مجله حقوق ما در رابطه با موضوع مسئولیت حقوقی سلبریتیها، نظارت بر فعالیت آنان در فضای مجازی، درآمد آنان از محل فعالیت در شبکههای اجتماعی و تاثیر فرهنگی و اجتماعی آنان بر اقشار جامعه، با "خسرو شاهین" وکیل دادگستری گفتگو کرده است.
نظارت بر منابع مالی سلبریتی ها در فضای مجازی به چه شکل است؟ آیا قانونی بابت نحوه فعالیت آنها در فضای مجازی وجود دارد؟
با وجود رشد روزافزون درآمد سلبریتیها، اعم از بازیگران سینما، ورزشکاران، خوانندهها، بلاگرها و دیگر اقشار سلبریتیها ، در شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، تلگرام، یوتیوب و غیره، نظارت مالی که دارای یک ساز و کار مشخص باشد، وجود ندارد.
بنا بر اظهارات سخنگوی سازمان مالیاتی، بررسیها نشان میدهد که تنها ۲۱۳ نفر از بلاگرها و سلبریتیها که در فضای مجازی فعالیت دارند، حدود دو هزار و سیصد میلیارد تومان، واریزی به حساب داشتهاند، که اخیرا دولت تلاش دارد نسبت به اخذ مالیات از فعالان فضای مجازی که دنبالکننده میلیونی دارند، اقدام کند.
البته به صورت موردی ممکن است حسابهای مالی سلبریتیها در زمان جمعآوری کمکهای مردمی، توسط دولت و قوه قضاییه و گاها احضار آنان جهت اخذ توضیحات راجع به نحوه مصرف کمکهای مالی جمع آوریشده، بررسی و نظارت شود. در زمینه نحوه فعالیت سلبریتیها در فضای مجازی، هنوز قانون خاصی به تصویب نرسیده است. به نظر میرسد در زمینه مالیات سلبریتیها، نیاز به قوانین خاص نباشد، بلکه میتواند با اصلاح قوانین مالیاتی، نسبت به شفافسازی و مالیاتستانی از محل درآمد آنها اقدام شود.
البته بعد از اعتراضات و ناآرامیهای اخیر که در کشور شکل گرفت و نظر به اظهارنظرها و موضعگیریها در رابطه با این موضوع، بارها صحبت از ارائه طرحی از جانب کمیسیون قضایی مجلس، جهت تصویب قانون نحوه فعالیت نخبگان و سلبریتیها در فضای عمومی مطرح شده است، ولی تاکنون قانونی در این زمینه تصویب نشده است.
اگر اظهارنظرهای یک سلبریتی در فضای مجازی باعث ایجاد آزار، صدمات مالی و جانی برای فردی شود، عملکرد مراجع قضایی برای جبران خسارت، مطابق قانون به چه شکل خواهد بود؟
گاه ممکن است اظهارنظر سلبریتیها در فضای مجازی، باعث ورود ضررهای جانی و مالی به افراد جامعه شود.
در مورد جرم بودن یا نبودن آن، بایستی ماده ۲ قانون مجازات اسلامی را مبنا قرار دهیم و درصورتی که اظهارنظر سلبریتی تحت عنوان یکی از جرایم مطرح در قانون مجازات باشد یا در واقع جرمانگاری شده باشد، افرادی که جرم نسبت به آنان محقق شده است، میتوانند علیه سلبریتی طرح شکایت کنند. به طور مثال، اگر سلبریتی در صفحه خود در فضای مجازی، اظهارات توهینآمیز مطرح کند، افرادی که نسبت به آنها توهین صورت گرفته است، میتوانند علیه سلبریتی که همچنین اظهاراتی را مطرح کرده است، طرح شکایت کنند. اگر جرم واقعشده، دارای جنبه عمومی باشد یا مخل امنیت ملی باشد، دادستان به عنوان مدعیالعموم، میتواند علیه ایشان اعلام جرم نماید. در صورتی که سلبریتی با اظهارات خود یا تبلیغاتی که انجام میدهد، موجب ورود خسارت مالی به اشخاصی شود، اگر رابطه سببیت بین اعمال ارتکابی توسط سلبریتی و ورود خسارت به اشخاص احراز شود، ممکن است بتوان از سلبریتی به سبب ورود خسارت، مطالبه خسارت کرد.
یکی از موضوعاتی که اخیرا در جامعه مطرح شده، موضوع تبلیغاتی است که سلبریتیها در قبال دریافت مبالغی برای "کورش کمپانی" انجام داده بودند، که این موضوع موجب جلب اعتماد بسیاری از افراد شد و تعداد زیادی از افراد جامعه به طمع خرید گوشی ارزانقیمت آیفون، مبالغ هنگفتی به حساب این شرکت پرداخت کردند. این موضوع سبب اظهارنظرهای متعدد در باب مسئولیت مدنی سلبریتیها شد.
به نظر میرسد اشخاص مالباخته، تنها در صورتی میتوانند از سلبریتیها مطالبه خسارت کنند که رابطه سببیت بین اقدامات تبلیغی سلبریتیها و ورود ضرر به مالباختگان اثبات گردد و اظهارنظرهایی مانند برگرداندن مبالغ دریافتی توسط سلبریتیها به صندوق دولت، فاقد مبنای قانونی است.
آیا ایجاد محدودیت در فعالیت سلبریتیها در فضای مجازی، آزادی بیان و نظر آنان را مخدوش نمیکند؟ توجیه این مساله با توجه به حق آزادی بیان و اندیشه، به چه شکل خواهد بود؟
با توجه به ساختارهای شبکههای اجتماعی که معمولا اظهارنظرها به صورت سطحی و بدون انجام کار کارشناسی و تحقیقاتی انجام میگیرد و اظهارنظرها بیشتر برای جلب نظر مخاطب صورت میگیرد، و نظر به اینکه بیان نظرات راجع به مسائل سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و امنیتی، نیاز به دانش بالایی دارد که معمولا سلبریتیها فاقد دانش کافی هستند و در راستای موجی که در جامعه ایجاد شده و با غلبه احساسات، این اظهارات را مطرح میکنند، لذا به نظر میرسد می بایست قوانینی در این زمینه تدوین شود و فعالیت سلبریتیها در یک چهارچوب مشخص، که آزادی بیان را هم مخدوش نکند، تدوین شود. البته تدوین قانون در این زمینه باید با انجام کار تحقیقاتی و مطالعاتی صورت گیرد و تمام جوانب حقوق بشری در نظر گرفته شود و نه از باب محدود کردن آزادی بیان سلبریتیها، صورت گیرد.
لوایحی که مجلس در پی تصویب آن میباشد، بیشتر از باب محدود کردن آزادی بیان است تا اینکه دنبال ایجاد یک چهارچوب مشخص در این زمینه باشد، چونکه بعد از همراهی برخی از سلبریتیها با اعتراضات مردمی و تنها برای اعمال نظارت و محدودیت بر سلبریتیها، در مواردی که آنان نظری خلاف نظر حکومت مطرح میکنند، به فکر تصویب قوانین مربوط به نحوه فعالیت سلبریتیها در فضای مجازی افتادهاند.
در رابطه با بخش دوم پرسش مطرحشده، باید بیان داشت حق آزادی بیان و اندیشه، تعارضی با ایجاد یک ساز و کار و چهارچوب مشخص در زمینه استفاده از فضای مجازی ندارد، در صورتی که موازین حقوق بشری رعایت گردد.
لذا باید سلبریتیها به سمتی سوق داده شوند که تنها راجع به موضوعاتی که در آن صاحب نظر هستند، اظهارنظر کنند و نسبت به اظهارنظر خود مسئول باشند، زیرا ممکن است اظهارنظر ناآگاهانه نسبت به یک موضوع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، تبعات جبرانناپذیری برای جامعه داشته باشد. معالوصف، ایجاد قوانین جهت انتظام، تا حدی که آزادی بیان را مخدوش نکند، لازم و ضروری است.
البته همه مطالب گفتهشده، در صورتی میتواند راهگشا باشد که تدوین قوانین و ایجاد چهارچوب، پس از انجام کارهای تحقیقاتی و علمی و با رعایت جوانب حقوق بشر، صورت گیرد، در فرضی که دولتها تنها در جهت محدود کردن آزادی بیان و برای سرکوب سلبریتیها اقدام به وضع قوانین میکنند، محکوم به رد است.
تاثیر فعالیت سلبریتیها در فضای مجازی بر سوگیریهای اجتماعی و فرهنگی در جامعه به چه شکل است؟ آیا آنان میتوانند جای نخبگان را در جامعه پر کنند؟
سلبریتیها با فعالیتهایی که در فضای مجازی انجام میدهند، بالطبع تاثیرات زیادی بر سوگیری فرهنگی و اجتماعی در جامعه دارند و این تاثیرات، گاها میتواند مثبت باشد یا اینکه تاثیرات مخرب فرهنگی و اجتماعی داشته باشد. در رابطه با تاثیرات مثبت، میتوان به فعالیت داوطلبانه و کارهای خیریه و بشردوستانهای که سلبریتیها انجام میدهند اشاره کرد. مشارکت سلبریتیها در زمینه امور بشردوستانه سابقه طولانی دارد که میتوان به عنوان مثال به همکاری سلبریتیها با یونیسف اشاره کرد.
بسیاری از سلبریتیها با شناسایی مشکلات و معضلات فرهنگی و اجتماعی و انجام مصاحبه و کارهایی از این دست، میتوانند به مسئولان در زمینه برنامهریزی برای ریشهکن کردن این معضلات کمک کنند.
در رابطه با تاثیر منفی فعالیت سلبریتیها بر سوگیری فرهنگی و اجتماعی، میتوان گفت که سلبریتیها گاها ممکن است با تبلیغ یک سبک زندگی (مثل تجملگرایی) که از لحاظ فرهنگی و اجتماعی با سبک زندگی عموم آن جامعه متعارض باشد، باعث تغییر فرهنگ آن جامعه شوند و حتی میتوانند با اقدامات خود، سبب اضمحلال خردهفرهنگهای موجود در جامعه شوند.
با تحقیقاتی که صورت گرفته است، تقریبا نیمی از کاربران، به سلبریتیها گرایش دارند، به نحوی که علاوه بر علاقه به تعامل فرااجتماعی با سلبریتیها، در بعد انتزاعی به الگوبرداری از ارزشها و نگرشهای سلبریتیها پرداخته، و در بعد رفتاری نیز به پرستش و تقلید سبک زندگی سلبریتی محبوب می پردازند و از آنجایی که سلبریتیها معمولا آن بخش از زندگی خود را که فاقد درد و رنج است نمایش میدهند یا اینکه اساسا درد و رنج مطرحشده از جانب آنان از جنس درد و رنج عامه مردم نمیباشد.
لذا میتواند آثار مخربی در جامعه به بار آورد و طرح چنین موضوعاتی موجب سرخوردگی بخشی از جامعه میشود.
در رابطه با این موضوع که آیا سلبریتیها میتوانند جای نخبگان را بگیرند یا خیر، جواب منفی است، زیرا نخبگی مبتنی بر تفکر انتقادی است و از آنجایی که سلبریتیها نگاه سطحی به مسائل مختلف دارند، طبعا نمیتوانند جای نخبگان را در جامعه پر کنند.
یک سلبریتی هیچگاه به دنبال بررسی علمی یک موضوع نیست و معمولا با ایجاد یک موج، سعی در جذب مخاطب دارد و معمولا به موضوعاتی میپردازد که برای مخاطب خود جذابیت داشته باشد و حتی ممکن است از مشاورانی استفاده کند تا بتواند مخاطب بیشتری جذب کند و از این طریق امرار معاش کند، ولی نخبگان با صرف زمان زیاد و انجام کارهای تحقیقاتی سعی میکنند اظهارنظرهای مبتنی بر دانش مطرح کنند و هیچگاه اظهارنظر سطحی و بدون پایه علمی مطرح نمیکنند.
نقش و کارکرد سلبریتیها در نشان دادن مشکلات و معضلات اقشار آسیبپذیر جامعه مانند زنان و کودکان به چه صورت است؟ تحلیل کلی شما از کارکرد این قشر در فضای مجازی چیست؟
شاید بتوان گفت یکی از کارکردهای سلبریتیها، پرداختن به آسیبهای فرهنگی و اجتماعی موجود در جامعه است، که نظر به اقبال عمومی که به سلبریتیها در جامعه وجود دارد، پرداختن سلبریتیها به این موضوعات، موجب جلبتوجه جامعه و دولت به مشکلات اقشار آسیبپذیر میشود.
تعدادی از سلبریتیها و چهرههای معروف که دغدغه فرهنگی و اجتماعی دارند، تلاش میکنند با اقدامات خود، اقشار آسیبپذیر جامعه را مورد حمایت قرار دهند، که این حمایت ممکن است به صورت جمعآوری کمکهای مالی باشد یا به صورت حضور در بین این افراد و انجام مصاحبه، جهت بیان مشکلات و معضلات آنان و موضوعاتی از این دست باشد که تاثیر زیادی در جلب توجه مردم و دولت دارد. کمک کردن به خیریهها و موسسات عامالمنفعه و اجرای برنامههای رایگان نیز، بخشی از اقدامات سلبریتیها در جهت حمایت از این اقشار است.
در رابطه با تحلیل کلی کارکرد سلبریتیها، باید بیان داشت که سلبریتیها اساسا به دنبال جذب مخاطب و جلب نظرات افراد جامعه هستند و در مواقع حساس مانند انتخابات، مسابقات ورزشی و غیره، با ایجاد موجی در جامعه، افراد جامعه را تهییج میکنند.
البته از دو زاویه میتوان به این مساله نگاه کرد؛ یکی اینکه اگر سلبریتیها با کمک گرفتن از نخبگان جامعه و رفتارهای به دور از احساسات، موجی در جامعه ایجاد کنند، چه بسا این موج بتواند تاثیرات مثبت فرهنگی و اجتماعی و سیاسی در جامعه داشته باشد، ولی اگر سلبریتیها تنها برای جلب توجه و جذب مخاطب و دنبالکننده دست به این اقدامات بزنند، ممکن است باعث ورود آسیب به جامعه شوند.
البته همراهی مردم با سلبریتیها، یک ظرفیت بسیار خوب است که در صورت استفاده صحیح از این ظرفیت، میتواند آثار خوبی بر جامعه داشته باشد.