شیرین عبادی: به آن فرخنده روز خواهیم رسید
شیرین عبادی، حقوقدان و برنده جایزه صلح نوبل، در نشست «عدالت در دوران گذار؛ چالشها و راهکارها» که روزهای ۲ و ۳ سپتامبر ۲۰۲۳ به همت سازمان حقوق بشر ایران در دانشگاه اسلو برگزار شد، بر اهمیت عدالت انتقالی تأکید کرد و گفت: «هیچ توسعهای بدون عدالت و بدون قوانین و بدون دادگاههای مستقل امکانپذیر نیست. امیدوارم ما مردم ایران روزی شانس این را داشته باشیم که پای میز عدالت انتقالی بنشینیم و حرفهای خود را بزنیم. ما به آن فرخنده روز خواهیم رسید.»
به گزارش سازمان حقوق بشر ایران، عبادی سخنرانی خود را با یاد همه کسانی آغاز کرد که در چهار دهه گذشته جان خود را برای آزادی و دموکراسی فدا کردند و سپس به معرفی عدالت انتقالی پرداخت. او توضیح داد که این مفهوم به نسبت جدید در علم حقوق، مجموعهای از اقدامات قضایی و غیرقضایی است که هدف آن عبور بدون خشونت از وضعیت استبداد یا بنبست سیاسی و تضمین آیندهای صلحآمیز، پایدار و دموکراتیک است.
عبادی ضمن تأکید بر اینکه نخستین گام عدالت انتقالی آزادی زندانیان سیاسی و بستن پروندههای آنان است، گفت: «این اولین شرطی است که تقریباً در تمام کشورها یکسان اجرا میشود. چون عدالت انتقالی فقط در زمان فروپاشی یک رژیم نیست، گاهی زمان بنبست رژیم هم وجود دارد.» او در ادامه به ۶۰ سال جنگ داخلی کلمبیا اشاره کرد که عدالت انتقالی زمینهساز مذاکرات صلح و دگرگونی سیاسی شد.
برنده جایزه صلح نوبل با اشاره به وضعیت ایران تأکید کرد که هدف از عدالت انتقالی باید گذار از استبداد دینی باشد و نه تکرار آن. عبادی دومین رکن این فرآیند را پیگردهای کیفری علیه آمران و عاملان نقض حقوق بشر دانست و هشدار داد: «جامعهای که عدالت نبیند همیشه آماده شورش خواهد بود.» او به تجربه آرژانتین اشاره کرد که به دلیل عفوهای مکرر عاملان جنایت، هرگز به آرامش پایدار نرسید.
این حقوقدان به برنامههای جبران خسارت برای قربانیان اشاره کرد و گفت: «این برنامهها میتواند بر اساس امکانات و شرایط متنوع باشد؛ از پرداخت غرامت به بازماندگان جنایت و حمایتهای مالی گرفته تا اولویت در استخدام.» عبادی تأکید کرد که عدالت نباید با سهمیههای آموزشی ناعادلانه یا امتیازهای بیارتباط با شایستگی علمی مخدوش شود. او همچنین نامگذاری خیابانها و مؤسسات آموزشی به یاد جانباختگان را راهی برای پاسداشت آنان و کاستن از التهاب جامعه دانست.
بخش دیگری از سخنان عبادی به مسئله آوارگان و بیخانمانها اختصاص داشت و یادآور شد که عدالت انتقالی نباید میلیونها آواره، مانند آنچه در سوریه رخ داده است، را برای همیشه بیخانه رها کند. در همین راستا، بر نقش کمیسیونهای حقیقتیاب در روشنکردن ابعاد جنایات و دلایل وقوع آنها تأکید کرد؛ اقدامی که هم رضایت بازماندگان را جلب میکند و هم از تکرار فجایع جلوگیری خواهد کرد.
او با اشاره به اصلاح و حذف نهادهایی که در نقض حقوق بشر نقش محوری داشتهاند، گفت: «انحلال سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یک ضرورت است، زیرا وظیفه این نهاد حفظ جمهوری اسلامی و نه ایران بوده است.» عبادی در عین حال اضافه کرد اعضایی که مرتکب جرم نشدهاند، میتوانند پس از بررسی دوباره به خدمت بازگردند.
اصلاح فوری قوانین ناقض حقوق بشر نیز از دیگر اولویتهایی بود که این برنده صلح نوبل بر آن تأکید کرد. وی پرسید: «آیا باز هم میخواهیم سنگسار داشته باشیم یا مجازات شلاق و اعدام؟» و افزود که در هرگونه پیگرد قانونی باید اصول دادرسی عادلانه رعایت شود، از جمله حق دسترسی متهم به وکیل و ممنوعیت مطلق شکنجه و مجازاتهای جسمانی.
عبادی هشدار داد که تجربه اعدامهای شتابزده پس از انقلاب در مدرسه رفاه نباید تکرار شود و تنها در چارچوب دادگاههای ملی یا بینالمللی عادلانه میتوان ناقضان حقوق بشر را مجازات کرد. عبادی در پایان خاطرنشان کرد که عدالت انتقالی باید با حق انتخاب سیاسی مردم تکمیل شود، به این معنا که ایرانیان بتوانند آزادانه درباره نظام سیاسی آینده خود تصمیم بگیرند و در انتخابات آزاد شرکت کنند.
متن کامل این سخنرانی را در شماره ۲۰۶ مجله حقوق ما بخوانید.