ائتلاف، راه نجات ایران
در سومین و آخرین جلسه پرسشوپاسخ کنفرانس «اداره کشور در دوران گذار و تضمین حقوق شهروندان» که روز شنبه ۳۱ اوت ۲۰۲۴ (دهم شهریور ۱۴۰۳) به همت سازمان حقوق بشر ایران در دانشگاه اسلو برگزار شد، سخنرانان بخش سوم کنفرانس با عنوان «حقوق شهروندی در جامعه متکثر» به پرسشهای حاضران پاسخ دادند. اجرای این نشست برعهده رویا کریمیمجد، روزنامهنگار رادیوفردا، بود که در آن جلال ایجادی، جامعهشناس؛ پویان تمیمیعرب، استادیار مطالعات ادیان؛ پروانه انداچه، پزشک و عضو جامعه بهائی؛ و فریبا برهانزهی، فعال حقوق بشر بلوچ، دیدگاههای خود را بیشتر تشریح کردند.
به گزارش سازمان حقوق بشر ایران، نخستین پرسش از جلال ایجادی این بود که چرا انگلستان بدون الگوی سکولاریسم فرانسه یا آلمان، در برخی حوزهها موفقتر عمل کرده است. این جامعهشناس پاسخ داد: «مدلهای سکولاریسم در هر کشور بر پایه شرایط تاریخی و فرهنگی خاص آن کشورها شکل گرفتهاند. ما باید از این تجربهها الهام بگیریم، نه اینکه نسخهای را کپی کنیم.» او تأکید کرد که لائیسیته ایرانی باید برمبنای واقعیتهای جامعه ایران شکل گیرد و نقش گسترده دین در آموزش و سیاست کشور به روشنی نقد شود.
کریمیمجد سپس از پویان تمیمیعرب پرسید چگونه مردم ایران میتوانند گذار از حکومت مذهبی به حکومتی سکولار را بپذیرند. این استاد دانشگاه با اشاره به تجربه آفریقای جنوبی گفت: «گروههای دینی در فرایند نگارش قانون اساسی مشارکت مستقیم نداشتند، اما میتوانستند از طریق رسانهها و لابی با احزاب سیاسی نظرات خود را بیان کنند.» او افزود: «مشورت گسترده با گروههای مختلف و آگاهیرسانی عمومی نقشی کلیدی در پذیرش قانون اساسی سکولار داشت.»
انتظار جامعه بهائی از قانون اساسی
مجری برنامه از پروانه انداچه، پزشک و عضو جامعه بهائی، پرسید که آیا عدم حضور ادیان در نوشتن قانون اساسی میتواند رضایت جامعه بهائی را جلب کند؟ انداچه در پاسخ گفت: «بهائیان هیچ انتظاری ندارند که در قانون اساسی نامی از آنها برده شود. کافی است اصول حقوق بشر اجرا شود.» او تجربه تشکیلات محلی جامعه بهائی را نمونهای از مشارکت و مشورت دانست و افزود: «حقوق برابر برای همه شهروندان، بیش از هر امتیاز خاص، مطالبه جامعه بهائی است.»
بلوچستان و تبعیض ساختاری
در ادامه، فریبا برهانزهی به پرسشی درباره «گوشهگیری» بلوچها پاسخ داد و تأکید کرد این برداشت نادرست است: «صد سال محرومیت و نبود حمایت حکومتی مردم را ناگزیر کرده که مشکلات خود را در سطح قبیله حل کنند. این سیاستی آگاهانه از سوی حکومت بوده برای حذف تدریجی مردم بلوچ.» او همچنین با اشاره به فقر و نبود امکانات آموزشی و رفاهی در بلوچستان گفت تا زمانی که شرایط برابر فراهم نشود، نمیتوان از مردم انتظار تغییر نگرش یا رفتار داشت.
تعطیلات مذهبی و حمایت مالی از نهادهای دینی
پرسشی دیگر از ایجادی درباره جایگاه اسلام در ایران آینده بود. او با اشاره به نتایج بهدستآمده از پژوهشهای موسسه «گمان» گفت: «امروز تنها حدود ۴۰ درصد مردم خود را در چارچوب سنتی، مسلمان تعریف میکنند. جامعه ایران دچار تحولات عمیق شده است.» ایجادی تأکید کرد کمکهای دولتی به نهادهای دینی باید قطع شود و دولت در قبال همه ادیان بیطرف بماند: «اگر به شیعیان کمک شود، باید به سنیها، زرتشتیها، مسیحیان، بهائیان و دیگر ادیان هم کمک شود، درحالیکه اصل لائیسیته دخالت دولت در امور دینی را نفی میکند.»
کریمیمجد در ادامه پرسید که آیا ممنوعیتها و محدودیتهای شدید باعث دوچهره شدن جامعه نخواهد شد؟ ایجادی پاسخ داد تغییر فرهنگی روندی طولانی است، اما باید بر محور قانون و برابری شهروندان حرکت کرد.
تمیمیعرب در ادامه نیز در این ارتباط به سخنان ایجادی اشاره کرد و گفت آن نظرسنجی که اشاره کردید مربوط به سال ۲۰۲۰ است که از طریق شبکههای اجتماعی انجام شد و حدود ۳۲ درصد خود را شیعه معرفی کردند، اما سکولاریزاسیون در حال گسترش است. او افزود: «نباید تنها از سکولار-دموکراسی سخن گفت. باید بر لیبرال-دموکراسی تأکید کرد تا حقوق اقلیتها و تکثر جامعه حفظ شود.»
پرسشها از جامعه بهائی
انداچه در پاسخ به انتقاد درباره عدم مشارکت فعال بهائیان در جنبش «زن، زندگی، آزادی» گفت: «ما به روشهای مسالمتآمیز پایبندیم و در تجمعاتی که با شعارهای خشونتآمیز همراه باشد شرکت نمیکنیم.» او افزود: بهائیان بر آموزش، گفتوگو و تربیت نسل جدید برای همزیستی تأکید دارند. در پاسخ به پرسشی درباره «راستگویی مطلق» نیز گفت: «دروغ اعتماد را از بین میبرد و زندگی اجتماعی را ویران میکند. هر کس اگر این اصل را نمیپذیرد، آزاد است که بهائی نباشد.»
نقش روحانیون در اعتراضات
ایجادی در ادامه درباره حضور برخی روحانیون اهل سنت در اعتراضات گفت: «نه آخوند شیعه و نه آخوند سنی؛ هیچ مرجع مذهبی نمیتواند ضامن آزادی و دموکراسی باشد. جنبش «زن، زندگی، آزادی» یک انقلاب سکولار بود علیه انقلاب پنجاه و هفت و در مسیر انقلاب مشروطه.»
محیطزیست و درد مشترک
در بخشی دیگر، برهانزهی به بحران محیط زیست در بلوچستان پرداخت و گفت نظام جمهوری اسلامی با تغییر مسیر رودخانهها و تخریب منابع طبیعی زندگی مردم این منطقه را نابود کرده است. او افزود: «مردم بلوچ مستعد و توانمندند؛ اگر حقوق برابر داشته باشند، میتوانند بهسرعت پیشرفت کنند.»
انداچه در سخنانی کوتاه یاد اعدام ده زن بهائی در شیراز را گرامی داشت و گفت جامعه بهائی درد مشترک ملت ایران را بهخوبی درک میکند.
امید به تغییر
در پایان کنفرانس «اداره کشور در دوران گذار و تضمین حقوق شهروندان» ، محمود امیریمقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، ضمن قدردانی از مجری برنامه و سخنرانان، تأکید کرد که این کنفرانس نشان داد نیروهای مختلف میتوانند با وجود تفاوتهای فکری در کنار یکدیگر بنشینند و درباره آینده ایران گفتوگو کنند.
امیریمقدم با اشاره به فضای متشنج سیاسی و اجتماعی ایران گفت: «وقتی از بیرون به جامعه ایران نگاه میکنند، تصور میشود این اختلافها بازتاب واقعیت جامعه است، در حالیکه چنین نیست. این نشست نشان داد که میتوان با دیدگاههای متفاوت کنار هم نشست و درباره مسائل بنیادین بحث کرد.»
او ادامه داد: «اگر قرار است تغییر بزرگی در ایران رخ دهد، تنها حضور مردم در خیابانها کافی نخواهد بود. ما ناگزیریم که گروهها و جریانهای مختلف به گفتوگو بنشینند، کوتاه بیایند و به توافق برسند. هنر سیاست این است که با کسانی توافق کنیم که با ما تفاوت دارند و این توافق برای گذار ضروری است.»
به گفته او، هیچ نیروی واحدی قادر به ایجاد تغییر نیست و تنها همکاری جریانهای گوناگون میتواند آیندهای بهتر برای ایران رقم بزند. امیریمقدم تأکید کرد: «حداقلهایی وجود دارد که میتواند مبنای این همکاری باشد، از جمله پایبندی به موازین حقوق بشری.»
او در پایان اعلام کرد که برگزاری این کنفرانسها ادامه خواهد داشت و ابراز امیدواری کرد که روند گذار طولانی نشود: «امیدوارم ده سال دیگر همچنان در حال بحث درباره گذار نباشیم. جمهوری اسلامی حکومتی بیثبات است که حتی میان هوادارانش هم مشروعیت خود را از دست میدهد. ما باید به نقطهای برسیم که اکثریت جامعه، با کمک یکدیگر، ایران را نجات دهند و فردایی بهتر برای نسلهای آینده بسازند.»