گزارشگر ویژه سازمان ملل: سرکوب اقلیتها در ایران سیستماتیک است
جاوید رحمان، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران، در کنفرانس «عدالت در دوران گذار؛ چالشها و راهکارها» که ۱۱ و ۱۲ شهریور ۱۴۰۲ (۲ و ۳ سپتامبر ۲۰۲۳) در دانشگاه اسلو برگزار شد، گفت: «از سپتامبر ۲۰۲۲ مردم ایران با برخی از شدیدترین موارد نقض حقوق بشر روبهرو بودهاند؛ از سرکوب سازمانیافته اقلیتهای قومی، زبانی و مذهبی تا تعرض مستمر به حقوق و کرامت زنان و دختران.» او که پس از پایان سخنرانی خود درباره موج سرکوب پس از مرگ ژینا (مهسا) امینی، بازگشت گشت ارشاد و افزایش اعدامها سخن گفته بود، به پرسشهای حاضران پاسخ داد.
رویا کریمیمجد روزنامهنگار از رادیوفردا که مدیریت جلسه پرسشوپاسخ را بهعهده داشت از گزارشگر ویژه سازمان ملل پرسش چند تن از حضار را درباره نقش سازمان ملل در مواجهه با سرکوب اقلیتهای قومی و مذهبی پرسید. رحمان با اشاره به مکانیسمهای سازمان ملل— از روند بررسی دورهای جهانی تا هیئتهای معاهداتی و سازوکار گزارشگران ویژه— توضیح داد که گزارشهای مأموریت او بهطور مستمر بر تبعیض ساختاری علیه اقلیتها تمرکز داشته است. به گفته او، از سال ۲۰۱۹ تاکنون در گزارشهای ارسالیاش به مجمع عمومی و شورای حقوق بشر، تعقیب سازمانیافته و ساختاری اقلیتهای قومی، زبانی و مذهبی مستند شده و مجموعهای از توصیههای مشخص به تهران ارائه شده است. رحمان افزود که تمرکز مأموریت او دادن صدا به قربانیان و انتقال مستقیم نگرانیهای آنان به مقامات ایرانی است؛ با این حال، عدم اجازه ورود به کشور، برخلاف مفاد قطعنامه شورای حقوق بشر، همچنان مانع مشاهده میدانی وضعیت است.
پرسش دوم بر حق بر محیط زیست و پیوند آن با اعتراضات اجتماعی تمرکز داشت. گزارشگر ویژه این حق را بنیادین و میاننسلی توصیف کرد و گفت نقض آن فقط حق امروز مردم را نقض نمیکند، بلکه آینده نسلهای بعدی را هم تهدید میکند. او به اعتراضهای تابستان ۱۴۰۰ در خوزستان اشاره کرد و افزود که حق آب و حق سلامت در ایران با مطالبات قومی و محلی گره خورده و باید ذیل حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و نیز حقوق مدنی و سیاسی مورد رسیدگی قرار گیرد.
پرسش بعدی به محدودیتهای مأموریت گزارشگر ویژه و خودداری جمهوری اسلامی برای همکاری اختصاص داشت. رحمان در پاسخ گفت: «دسترسی به ایران بسیار مهم است، اما مقامات ایران اگر تصور کنند که با منع ورود من میتوانند مانع نظارت و گزارشگری شوند، در اشتباهاند.» او تأکید کرد که از زمان آغاز مأموریت خود در سال ۲۰۱۸ بهطور مستمر با فعالان مدنی و قربانیان در داخل و خارج از ایران در تماس بوده و گزارشهایش بر اساس همین ارتباطات تنظیم شده است. رحمان افزود که با خانوادههای قربانیان، زندانیان و افرادی که تحت آزار و تعقیب قرار دارند گفتگو کرده و از طریق کانالهای مختلف صدای آنان را به مجامع بینالمللی منتقل کرده است.
در پرسش پایانی یکی از حضار به ناکافی بودن واکنش نهادهای بینالمللی در قبال نقض گسترده حقوق بشر در ایران اشاره کرد و پرسید چگونه میتوان نقش و عاملیت این نهادها را تقویت کرد. رحمان در پاسخ گفت وظیفه او تمرکز بر حدود مأموریتش است که شامل نظارت، گزارشگری و ارائه توصیهها به شورای حقوق بشر و مجمع عمومی سازمان ملل است. او افزود: «نقش من این است که نگرانیهای قربانیان و جامعه مدنی را برجسته کنم. سپس این وظیفه جامعه بینالمللی است که فشار لازم را بر مقامات ایران وارد آورد.» رحمان ابراز امیدواری کرد که کشورهای بیشتری در دفاع از حقوق بشر فعال شوند و سازوکارهای بینالمللی بتوانند مؤثرتر عمل کنند.