حسین رئیسی٬ حقوقدان؛ مجله حقوق ما: تصور کنید روند تخریب جنگلها، مراتع و منابع آبی ایران، همانگونه که طی ۴۶ سال گذشته شاهد بودهایم، ادامه یابد؛ آیا با منابع آبی اندکی که باقی مانده است، ایران همچنان جای امنی برای زندگی، سلامت و امنیت غذایی خواهد بود؟ آیا در شرایطی که سرانه فضای سبز، کیفیت آب آشامیدنی و امنیت کشاورزی بهطور مداوم کاهش یافته است، میتوان به آیندهای پایدار امید بست؟ این پرسشهایی هستند که سالهاست که کارشناسان محیط زیست در مورد آنها هشدار میدهند، اما سیاستها و اقدامات ناکارآمد دولتها مانع تخریب گسترده محیط زیست نشده است.
در چنین شرایطی، از یک طرف به منظور داشتن و بقای اکوسیستم، و پایداری یا تاب آوری محیط زیستی از یک سو، همچنین از سوی دیگر دسترسی به عدالت محیط زیستی، تضمین برخورد با سودجویان، حذف فضاها و امکانات رانتی، ایجاد احساس امنیت زندگی برای شهروندان و پاسخگویی در قبال آیندگان٬ ایجاد یک "کمیسیون حقیقتیاب محیط زیستی" بهعنوان نهادی مستقل و شفاف، ضرورتی انکارناپذیر برای ایران امروز و آینده است.
استفاده از کمیسیون یا کمیسیونهای حقیقت یاب محیط زیستی میتواند بخشی از استراتژی ایران در مسیر گذار به آینده بهتر تعریف شود.
این مطلب در شماره ۲۴۴ مجله حقوق ما منتشر شده است
وضعیت کنونی محیط زیست ایران
محیط زیست ایران با بحرانهای متعددی روبهرو است.
بر هیچکس پوشیده نیست که کشور در شرایط و در عمق بحران زیست محیطی قرار گرفته است. ضرورت داشتن استراتژی مقابله کوتاه و بلند مدت و تاب آوری محیط زیستی٬ ایجاب میکند تا از وضعیت موجود به سمت بهبود تدریجی شرایط گام برداشته شود. بخشی از مسیر تاب آوری متکی به داشتن برنامه روشن برای یافتن مستندات لازم و علمی، برخورد با عوامل تخریب است. همچنین مجازات کسانی که آگاهانه و حتی نا آگاهانه در این مسیر اقدام به تخریب یا تسهیل نابودی محیط زیست کردهاند.
کافی است به گوشه ای اندک از گزارشها، آمارهای رسمی و حکومتی توجه شود. برای مثال٬ حوا رئیسی ۱۰ ساله در بلوچستان٬ زمانی که برای برداشت آب به رودخانه مراجعه میکند، مورد حمله گاندو قرار میگیرد و یک دستش را از دست میدهد( گزارش ایسنا ۱۳۹۹). بیتوجهی به تامین آب سالم برای شهروندان محروم آنها را قربانی میکند. همچنین جنگلها به عنوان مهمترین عامل تامین امنیت آب و خاک، تخریب و با فرسایش شدید روبرو شدهاند.
مهمترین عامل بازدارندگی در مقابل سیلابهای ناگهانی و عوامل اساسی در تامین امنیت غذایی، کشاورزی تامین سلامت شهروندان، کمک به بهبود اقتصادی و تامین معیشت مردم، مهار پیامدهای تغییرات اقلیمی محسوب میشود. تخریب جنگل نباید بدون مسئولیت و پیامد برای عوامل تخریب کننده آن باشد. طبق گزارش سازمان جنگلها، مساحت جنگلهای ایران طی یک قرن گذشته از حدود ۱۸ میلیون هکتار به کمتر از ۱۲ میلیون هکتار کاهش یافته است (سازمان منابع طبیعی، ۱۴۰۲).
پرسش این است که چگونه میتوان عدالت را برای کودکان بلوچ و برای انسان هایی که در اثر تخریب محیط زیست، جنگلها و منابع آبی آسیب میبینند، تحقق بخشید؟ در این مورد٬ کمیسیونهای حقیقت یاب میتوانند بهترین ارگانهای موقتی باشند که به ابعاد تخریب بپردازند و با شناسایی عوامل آن امکان مقابله، کشف حقیقت محیط زیستی، تغییرات مناسب و مجازات عوامل دخیل در آن را فراهم کنند.
مراتع و زمینهای کشاورزی
علاوه بر آنچه گفته شد، بر اساس آمار سازمان محیط زیست، سالانه بیش از دو میلیون هکتار از مراتع در معرض بیابانزایی و فرسایش خاک قرار دارند. ادامه این روند بدون برنامه مناسب و استفاده از توان قضایی - حقوقی و با بسیج جامعه مدنی در مقابله با آن امکان پذیر نخواهد بود.
منابع آب و تالابها
گزارش سال ۲۰۲۳ میلادی بانک جهانی نشان میدهد که سرانه آب تجدیدپذیر ایران به کمتر از ۱۵۰۰ مترمکعب در سال رسیده که در آستانه «تنش آبی شدید» است. در سال ۱۹۶۰ این عدد بیش از ۴۰۰۰ مترمکعب بود.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۲ میلادی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد٬ بیش از ۷۰ درصد تالابهای ایران یا خشک شدهاند یا در معرض خشکشدن قرار دارند و در این مورد میتوان به سرانجام دریاچههای بختگان، ارومیه و هامون اشاره کرد.
این روند نتیجه سیاستهای ناپایدار، سوءمدیریت منابع و غلبه نگاه کوتاهمدت اقتصادی بر ضرورتهای زیستمحیطی است. کمیسیونهای حقیقت یاب زیست محیطی میتوانند به جزییات رفتارهای نادرست مدیریتی بپردازند و راه را برای تامین عدالت زیست محیطی برای کشور از طریق شناسایی عوامل و مجازات اعم از مجازاتهای مالی و یا کیفری فراهم کنند.
تاسیس سدهایی که فاقد مطالعات و گرفتن قبولی استانداردهای زیست محیطی و استانداردهای حفاظت از منابع آبی هستند و همچنین احداث سدهای مغایر منافع منطقه ای و عمومی را نمیتوان بدون پاسخ و مسئول سازی عوامل دست اندرکار و بازخواست آنها رها کرد.
عدالت محیط زیستی و امنیت انسانی
عدالت محیط زیستی به معنای توزیع عادلانه منابع طبیعی و تضمین دسترسی همگانی به محیطی سالم است. تخریب محیط زیست، نقض آشکار این عدالت و همچنین تهدیدی جدی برای حقوق بشر محسوب میشود.
بحرانهای زیستمحیطی تأثیر مستقیمی بر امنیت غذایی، سلامت فردی و جمعی و حتی مهاجرتهای اجباری دارند. بر اساس گزارش وزارت جهاد کشاورزی، در ده سال گذشته بیش از ۴۰ درصد اراضی کشاورزی ایران با کاهش بهرهوری آب و خاک مواجه بودهاند. همچنین طبق آمار رسمی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، کمبود منابع آبی موجب مهاجرت دهها هزار خانوار روستایی در استانهای خوزستان، سیستانوبلوچستان و فارس شده است.
بنابراین، عدالت محیط زیستی نه تنها برای نسل امروز، بلکه برای بقای آیندگان، ضرورتی حیاتی است.
ضرورت ایجاد کمیسیون حقیقتیاب محیط زیستی
در شرایطی که دولتها اغلب خود بخشی از مشکل بودهاند، یک کمیسیون حقیقتیاب محیط زیستی میتواند بهعنوان نهادی مستقل، وظیفه روشنسازی ابعاد بحران و مستندسازی تخریبها را بر عهده گیرد.
وظایف اصلی این کمیسیون میتواند شامل موارد زیر باشد:
الف: مستندسازی و گزارشدهی درباره تخریب جنگلها، مراتع، تالابها و منابع آب
ب: شناسایی مسئولان، سازمان ها و نهادهای دخیل در بحرانهای زیست محیطی.
ج: ارائه راهکارهای شفاف به دولت، جامعه مدنی و نهادهای بینالمللی.
د: حفظ حقوق نسلهای آینده از طریق ثبت واقعیات و جلوگیری از تکرار اشتباهات گذشته.
ی: فراهم سازی امکان محاکمه، جبران خسارات و بازدارندگی و حفظ منابع زیست محیطی در آینده.
راهکارها و پیشنهادها
برای تحقق این ایده، چند اقدام کلیدی ضروری است:
مشارکت جامعه مدنی
. سازمانهای مردمنهاد، کانون های وکلای دادگستری، دانشگاهها و رسانهها باید نقش فعالی در جمعآوری دادهها و نظارت ایفا کنند
شفافیت اطلاعات
انتشار آزاد آمار و گزارشها، اعتماد عمومی را افزایش میدهد.
الزام دولت به پاسخگویی
دولتها باید موظف به ارائه توضیح درباره سیاستهای خود و جبران خسارتها باشند.
آموزش و فرهنگسازی
کمیسیونهای حقیقت یاب نقش آموزش مستقیم مردم را نخواهند داشت، اما با شیوه فعالیت آنها مردم متوجه میشوند که هیچ رفتاری علیه منافع عمومی و نایده گرفتن ارزش های زیست محیطی بی پاسخ نخواهد ماند. در نتیجه٬ ارتقای آگاهی عمومی درباره اهمیت حفاظت از منابع طبیعی، ضامن موفقیت درازمدت خواهد بود.
نتیجهگیری
بازگشت به پرسش آغازین ضروری است: آیا ایران میتواند همچنان سرزمینی امن و پایدار برای زندگی باقی بماند؟ پاسخ روشن است: بدون اصلاح ساختارها و ایجاد نهادی مستقل برای حقیقتیابی و نظارت، آیندهای امن برای ایران قابل تصور نیست.
کمیسیون حقیقتیاب محیط زیستی، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی حیاتی برای حفظ سلامت، امنیت و کرامت نسلهای امروز و فرداست. اکنون زمان آن فرا رسیده است که حقیقت درباره محیط زیست ایران آشکار شود تا راهی برای نجات سرزمین و آیندهای پایدار گشوده شود.
منابع
۱- سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، گزارش سالانه ۱۴۰۲
۲- سازمان حفاظت محیط زیست ایران، «گزارش ملی بیابانزایی»، ۱۴۰۱
۳- بانک جهانی (World Bank), Renewable Internal Freshwater Resources per Capita – Iran,. 2023.
۴-United Nations Environment Programme (UNEP), Iran Wetlands Status Report, 2022.
۵- مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، «بررسی پیامدهای اجتماعی بحران آب»، ۱۴۰۰.
۶- وزارت جهاد کشاورزی، گزارش سالانه بهرهوری اراضی کشاورزی، ۱۳۹۹.