اعدام‌ها به اتهام قتل (قصاص نفس) در سال ۲۰۲۵

از آن‌جایی که قتل به‌طور خاص تحت قوانین قصاص مجازات می‌شود، قانون مجازات اسلامی به‌صراحت بیان نمی‌کند که مجازات محکومان به اتهام قتل، اعدام است، بلکه این افراد به قصاص یا «تلافی از همان نوع جرم ارتکابی» محکوم می‌شوند. در پرونده‌های قتل، قانون عملاً مسئولیت اجرای حکم را بر عهده خانواده یا بستگان قربانی می‌گذارد. احکام قصاص برای کودک-مجرمان نیز صادر می‌شود، زیرا طبق شریعت اسلام، سن مسئولیت کیفری برای دختران ۹ سال و برای پسران ۱۵ سال قمری است. علاوه‌بر این، مجازات اعدام عموماً به‌صورت تبعیض‌آمیزی بر اساس جنسیت، قومیت و مذهب اعمال می‌شود.[1]

علاوه‌بر نابرابری شهروندان در برابر این قانون، گزارش‌های بی‌شماری از نقض دادرسی عادلانه در پرونده‌های قصاص وجود دارد. از جمله می‌توان به استفاده از شکنجه برای اخذ اعتراف، محاکمه‌های شتاب‌زده بدون زمان کافی برای انجام تحقیقات مستقل درباره شواهد، و دسترسی نداشتن به وکیل مؤثر اشاره کرد.

حقایقی درباره اعدام‌های قصاص در سال ۲۰۲۵

• دست‌کم ۷۴۷ اعدام در سال ۲۰۲۵ به اتهام قتل و بر اساس قوانین قصاص اجرا شد. این تعداد در سال‌های گذشته به‌ترتیب ۴۱۹ مورد در ۲۰۲۴، ۲۸۲ مورد در ۲۰۲۳، ۲۸۸ مورد در ۲۰۲۲ و ۱۸۳ مورد در ۲۰۲۱ بود.
• این بالاترین تعداد سالانه اعدام‌های قصاص از سال ۲۰۱۰ تاکنون است.
• تنها ۵۲ مورد از اعدام‌های قصاص (کمتر از ۷درصد) را منابع رسمی اعلام کردند.
• ۳۲ زن به اتهام قتل اعدام شدند که ۶۷درصد از کل اعدام‌های زنان در سال ۲۰۲۵ را تشکیل می‌دهد.
• ۱۱۰ اعدام قصاص در زندان‌های استان البرز اجرا شد.

اعدام‌شدگان با اتهام قتل در سال ۲۰۲۵

۷۴۷ اعدام قصاص در سال ۲۰۲۵ شامل طیف وسیعی از پرونده‌ها بود، در تمامی این پرونده‌ها، متهمان از حق دادرسی عادلانه و طی مراحل قانونی محروم بوده‌اند.

بابک حاجی‌پور

بابک حاجی‌پور ۴۹ ساله اهل و مسجدسلیمان بود. او ۳۱ سال پیش به اتهام قتل بازداشت شد، اما پس از چهار سال حبس تبرئه شد. با این حال، در غیاب او بار دیگر محاکمه و به اتهام قتل به قصاص نفس محکوم و در سال ۲۰۱۵ دوباره بازداشت شد. بابک حاجی‌پور پس از آن ۱۰ سال دیگر را در صف اعدام گذراند و عاقبت در ۲ اسفند ۱۴۰۳ در زندان سپیدار اهواز به دار آویخته شد.[2]

علی دهانی

علی دهانی سرباز وظیفه بلوچ از روستای گنک در شهرستان سیب و سوران بود. او در زمان اعتراضات سراسری «زن، زندگی، آزادی» در سال ۲۰۲۲ در پاسگاه کاسکین در شهرستان بمپور خدمت می‌کرد.

به گفته منابع آگاه سازمان حقوق بشر ایران: «۶ نوامبر ۲۰۲۲، یک هفته پس از جمعه خونین، چند مأمور پلیس مولانا عبدالحمید (امام جمعه زاهدان) را تمسخر و به او توهین می‌کردند.[3] علی دهانی در دفاع از مولانا عبدالحمید با آنان درگیر شد که در جریان آن چهار نفر کشته شدند.»

علی دهانی به قصاص نفس محکوم و ۲۵ فروردین ۱۴۰۴ در زندان مرکزی زاهدان به دار آویخته شد.[4]

شمس‌الدین فضلی

شمس‌الدین فضلی ۲۷ ساله بود که در زمان و مکانی نادرست حضور داشت. در سال ۲۰۲۲ سه سال پیش از اجرای حکم اعدام، او در بلوار معراج تبریز بود که مقابل یک سبزی‌فروشی درگیری رخ داد.

منابع آگاه به سازمان حقوق بشر ایران گفتند: « او قصد داشت کسانی که درگیر شده بودند را از هم جدا کند و در آن درگیری یک نفر با ضربات چاقو کشته می‌شود. اما شمس‌الدین فردی که چاقو خورده بود را تنها نگذاشت و مابقی همه از محل فرار کردند. برای همین به محض رسیدن پلیس شمس‌الله را بازداشت کردند و در دادگاه به قصاص محکوم شد. او در دادگاه دو بار قسم خورد که بیگناه است، اما دادگاه دفاعیات او را تایید نکرد و کسانی شهادت دادند که او به مقتول چاقو زده است.»

شمس‌الدین فضلی به قصاص نفس محکوم و ۲۰ فروردین ۱۴۰۴ در زندان مرکزی تبریز به دار آویخته شد.[5]

احمد حشمی

احمد حشمی ۲۸ ساله و اهل میاندوآب بود که در سال ۲۰۲۳ به اتهام قتل برادر همسرش در جریان یک درگیری در چهاربرج از توابع شهرستان میاندوآب بازداشت شد. او به قصاص نفس محکوم و ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ در زندان میاندوآب به دار آویخته شد.

پس از اجرای حکم، برادر احمد به سوپرمارکت خانواده مقتول رفت و در اقدامی تلافی‌جویانه دو نفر از بستگان مقتول را به قتل رساند.[6]

اعدام‌های قصاص از سال ۲۰۱۰

بر اساس داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط سازمان حقوق بشر ایران، بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵ میلادی دست‌کم ۳۵۹۷ اعدام قصاص در ایران به اجرا درآمده است. نمودار زیر روند اعدام‌های قصاص در این دوره را نشان می‌دهد.

تعداد اعدام‌های قصاص، که بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ نسبتاً پایین بود، در سال ۲۰۱۳ به‌طور چشمگیری افزایش یافت و هم‌زمان با تشدید انتقادات بین‌المللی به اعدام‌های مرتبط با مواد مخدر در ایران بود. در سال ۲۰۲۵، دست‌کم ۷۴۷ نفر قصاص نفس محکوم و اعدام شدند. این رقم بالاترین تعداد ثبت‌شدهٔ سالانهٔ اعدام‌های قصاص نفس در دست‌کم ۱۶ سال گذشته است.

دیه یا بخشش به‌جای مجازات اعدام در پرونده‌های قصاص نفس

براساس قانون مجازات اسلامی، قتل با قصاص نفس مجازات می‌شود که به اولیای دم این حق را می‌دهد تا اجرای اعدام را به‌عنوان مجازات مطالبه کنند. با این‌حال، آنان می‌توانند به‌جای قصاص درخواست دیه (یا خون‌بها) داشته باشند یا فرد محکوم را ببخشند.

رئیس قوه قضاییه هر سال مبلغی را به‌عنوان رقم شاخص دیه، بر اساس نرخ تورم و ملاحظات دیگر تعیین می‌کند، اما خانواده مقتول می‌توانند مبلغ مورد نظر خود را تعیین کنند. آن‌ها می‌توانند مبلغی کمتر یا بیشتر از رقم شاخص مطالبه کنند، اما نکته مهم این است که رقم حداکثری برای آن تعیین نشده است. مبالغ شاخص دیه که هر سال در ماه مارس تعیین می‌شوند، در مارس ۲۰۲۶ برای یک مرد مسلمان ۲.۱ میلیارد تومان (۱۰۷۰۰ یورو) و برای یک زن مسلمان ۱.۰۵ میلیارد تومان (۵۳۵۰ یورو) تعیین شد که نسبت به سال قبل ۷۵ درصد افزایش داشته است. مبلغی که خانواده‌ها مطالبه می‌کنند معمولاً بالاتر از رقم شاخص است، و حتی بسیاری از خانواده‌ها نمی‌توانند همین رقم شاخص را پرداخت کنند. داوود علی‌نژاد و علی شوکت از جمله افرادی بودند که در سال ۲۰۲۵ به دلیل ناتوانی در پرداخت دیه اعدام شدند.

مای‌ ساتو، گزارشگر ویژه وضعیت حقوق بشر در ایران، در گزارش مارس ۲۰۲۵ خود از جمهوری اسلامی خواست «در راستای ماده ۶ بند ۲ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، موضوع لغو دیه را مورد بازبینی قرار دهد و تا زمان لغو، برای دیه سقف تعیین کند.»

سازمان حقوق بشر ایران از سال ۲۰۱۵ گزارش‌های مربوط به بخشش را جمع‌آوری کرده است. در سال ۲۰۲۵، برای نخستین‌بار در یازده سال گذشته، تعداد موارد ثبت‌شدهٔ قصاص نفس از مواردی که خانواده‌های قربانیان قتل بخشش را انتخاب کردند، بیشتر بود.

در ادامه این گزارش برای یکدست‌سازی، از اصطلاح «بخشش» استفاده می‌شود، صرف‌نظر از این‌که آیا دیه‌ای مطالبه شده باشد یا نه.

بخشش در فاصله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵

همانند موارد اعدام، رسانه‌های ایران تمامی موارد بخشش را گزارش نمی‌دهند. سازمان حقوق بشر ایران بر اساس گزارش‌های رسانه‌های ایرانی و در مواردی از طریق شبکه خود درون ایران، در سال ۲۰۲۵ تعداد ۵۶۶ مورد بخشش را شناسایی کرده است، در حالی که این تعداد در سال ۲۰۲۴، ۶۴۹ مورد، در سال ۲۰۲۳، ۸۵۷ مورد، در سال ۲۰۲۲، ۶۲۴ مورد و در سال ۲۰۲۱، ۷۰۵ مورد بوده است.

در سال ۲۰۲۵، برای نخستین‌بار از زمان آغاز مستندسازی موارد بخشش توسط سازمان حقوق بشر ایران، تعداد اعدام‌های قصاص نفس از موارد بخشش پیشی گرفت. با این‌حال، گمان می‌رود تعداد واقعی، چه در اجرای احکام قصاص نفس و چه در ارتباط با بخشش، بیش از این ارقام است. براساس برآورد سازمان، تعداد موارد بخشش می‌تواند چندین برابر ارقام ارائه‌شده در این گزارش باشد. کاهش ارقام در سال ۲۰۲۵ احتمالاً تا حدی تحت‌تأثیر جنگ و وخامت شرایط اقتصادی است.

مقایسه تعداد احکام اعدام قصاص اجراشده و موارد بخشش در سال ۲۰۲۵

قصاص نفس و بخشش: تفکیک ماهانه

نمودار بالا، تفکیک ماهانه اجرای احکام قصاص نفس را در مقایسه با موارد بخشش نشان می‌دهد. در ۴ ماه از سال، تعداد موارد بخشش از اعدام‌های قصاص نفس بیشتر بوده است.

قصاص نفس و بخشش: توزیع جغرافیایی

در سال ۲۰۲۵، سازمان حقوق بشر ایران موارد بخشش و قصاص را در تمامی استان‌های ایران ثبت کرده است. در حالی‌که در مجموع تعداد اعدام‌های قصاص از موارد بخشش بیشتر بوده، در ۷ استان، موارد بخشش از اعدام‌های قصاص پیشی گرفته است.

تعداد اعدام‌های قصاص در ۷ استان بیش از موارد بخشش بوده است، در حالی‌که در سایر استان‌ها، تعداد موارد بخشش از اعدام‌های قصاص بیشتر بوده است.

[1] IHRNGO and ECPM, Annual Report on the Death Penalty in Iran, 2013, https://www.ecpm.org/app/uploads/2022/08/Rapport-Iran-2013.pdf, p. 11.

[2] سازمان حقوق بشر ایران، بابک حاجی‌پور و ابراهیم خوشه در اهواز اعدام شدند، ۲۴ فوریه ۲۰۲۵، https://iranhr.net/fa/articles/7369

[3] سازمان حقوق بشر ایران، سازمان حقوق بشر ایران: جمعه خونین زاهدان تحت عنوان جنایت علیه بشریت بررسی شود، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۳،‌ https://iranhr.net/fa/articles/6212

[4] سازمان حقوق بشر ایران، اعدام علی دهانی، سرباز وظیفه متهم به قتل، ۱۴ آوریل ۲۰۲۵، https://iranhr.net/fa/articles/7470

[5] سازمان حقوق بشر ایران، شمس‌الدین فضلی در تبریز اعدام شد؛ افزایش شمار اعدام‌ها به دو نفر،‌ ۱۸ آوریل ۲۰۲۵،‌ https://iranhr.net/fa/articles/7482

[6] سازمان حقوق بشر ایران، اعدام احمد حشمی در میاندوآب به دو قتل دیگر انجامید، ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۵،‌ https://iranhr.net/fa/articles/8055