اعدام در ملأعام

به‌مدت ۴۶ سال، ایران یکی از معدود کشورهایی بوده که اعدام در ملأعام انجام داده است. اعدام در ملأعام بارها ازسوی جامعه بین‌الملل و جامعه مدنی داخل ایران مورد انتقاد قرار گرفته است. هم دبیرکل سازمان ملل متحد و هم گزارشگر ویژه این سازمان در امور حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران درمورد ادامه اجرای اعدام در ملأعام ابراز نگرانی کرده‌اند. با وجود این،  پس از برگزاری دومین دوره بررسی ادواری جهانی وضعیت حقوق بشر ایران (Universal Periodic Review) در اکتبر ۲۰۱۴،[1]، دولت جمهوری اسلامی توصیه‌ها برای پایان‌دادن به اعدام در ملأعام را قبول نکرد.[2]

 پس از برگزاری دومین دوره بررسی ادواری جهانی وضعیت حقوق بشر ایران در اکتبر ۲۰۱۴، دولت ایران در مارس ۲۰۱۵ به‌طور رسمی توصیه‌هایی را که با هدف پایان‌دادن به اعدام‌های در ملأعام ارائه شده بود، رد کرد

در پی توجه گسترده رسانه‌ای و فشارهای بین‌المللی در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ (۱۳۸۶ و ۱۳۸۷)، محمود هاشمی شاهرودی، رئیس وقت قوه قضائیه، دستور محدودسازی استفاده از اعدام در ملأعام را صادر کرد. در نتیجه، تعداد اعدام‌های در ملأعام در سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ (۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹) نسبت به سال‌های قبل کاهش یافت. با این حال، به‌دنبال اعتراضاتی که پس از انتخابات۲۰۰۹ (۱۳۸۸) رخ داد تعداد اعدام‌های در ملأعام پس از سال ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) به‌طور چشمگیری افزایش یافت و در فاصله سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ (۱۳۹۰ تا ۱۳۹۴) به میانگین سالانه ۵۰ تا ۶۰ مورد رسید. با افزایش دوباره توجه بین‌المللی، این روند کاهش یافت؛ به‌طوری‌که ۳۳ اعدام در سال ۲۰۱۶ (۱۳۹۵)، ۳۱ مورد در سال ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) و ۱۳ مورد در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ (۱۳۹۷ و ۱۳۹۸) ثبت شد. در دوران همه‌گیری کووید-۱۹، اعدام‌های در ملأعام به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافت؛ به‌طوری‌که در سال ۲۰۲۰ (۱۳۹۹) یک مورد و در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) هیچ موردی ثبت نشد. در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) دو نفر در ملأعام اعدام شدند و این رقم در سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲) بیش از سه برابر شد و به ۷ مورد رسید. در سال ۲۰۲۴ (۱۴۰۳) کاهش نسبی مشاهده شد و ۴ مورد ثبت شد. در سال ۲۰۲۵ (۱۴۰۴) تعداد اعدام‌های در ملأعام بیش از سه برابر شد و به ۱۱ مورد رسید.

اعدام‌ در ملأعام ابزاری برای ایجاد ترس در میان مردم نیز محسوب می‌شود و بر سلامت روان کسانی که در محل حضور دارند، تأثیر می‌گذارد. گزارش اعدام‌های در ملأعام همواره به‌صورت رسمی منتشر می‌شود، هرچند نام متهمان اغلب یا ذکر نمی‌شود، یا فقط با حروف اختصاری اعلام می‌شود. در مواردی که منابع رسمی نام فرد اعدام‌شده در ملأعام را گزارش می‌دهند، عکس‌ها و ویدیوهایی از اجرای حکم نیز منتشر می‌شود.

نمودار بالا اعدام‌های در ملأعام از سال ۲۰۰۸ تاکنون را نشان می‌دهد. تعداد این اعدام‌ها در سال ۲۰۲۰ به‌دلیل محدودیت‌های ناشی از همه‌گیری کووید-۱۹ به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافت و در سال ۲۰۲۱ هیچ موردی ثبت نشد. از سال ۲۰۲۲ روند اعدام‌های در ملأعام دوباره افزایشی شد. در سال ۲۰۲۵، دست‌کم ۱۱ نفر در فضاهای عمومی به دار آویخته شدند که تقریباً سه برابر تعداد ثبت‌شده در سال ۲۰۲۴ است.

اعدام‌شدگان در ملأعام در سال ۲۰۲۵

در سال ۲۰۲۵، دست‌کم ۱۱ مرد در فضاهای عمومی در نقاط مختلف کشور به دار آویخته شدند. از این میان، ۱۰ مورد از طریق رسانه‌های رسمی اعلام شد. اعدام در ملأعام محمد ذاکری از سوی منابع رسمی اعلام نشد.[3]

ایلیا خلیفه‌زاده

ایلیا خلیفه‌زاده، مردی ۲۰ ساله، در سال ۲۰۲۴ بازداشت شد. او به اتهام تجاوز که به مرگ یک دختر ۷ ساله انجامید، به اعدام محکوم شد. این حکم در ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۵ (۲۱ تیر ۱۴۰۴)‌ در بوکان در ملأعام اجرا شد. ویدیوهای منتشرشده از این اعدام، حضور کودکان در محل را نشان می‌داد.[4]

سجاد مولایی حقانی

سجاد مولایی حقانی و همسرش در اکتبر ۲۰۲۴ (مهرماه ۱۴۰۳)‌ به اتهام قتل یک زن و سه فرزندش در جریان یک سرقت بازداشت شد. هر دو در شعبه ۱ دادگاه کیفری استان فارس به قصاص نفس محکوم شدند. حکم اعدام او در ۱۹ اوت ۲۰۲۵ (۲۸ مرداد ۱۴۰۴) در شهر بیرم، با جمعیتی در حدود ۸ هزار نفر، در ملأعام اجرا شد.[5] تصاویر ویدیویی منتشرشده از رسانه‌های دولتی حضور تعداد زیادی کودک در محل را نشان می‌داد. همسر او، مهسا اکبری، که در کودکی ازدواج کرده بود، در ۲۰ اوت ۲۰۲۵ (۲۹ مرداد ۱۴۰۴) در زندان مرکزی شیراز و در حضور اولیای دم اعدام شد.[6]

[1] A/HRC/DEC/28/108, https://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?si=A%2FHRC%2FDEC%2F28%2F108

[2] https://www.ohchr.org/sites/default/files/lib-docs/HRBodies/UPR/Documents/Session20/IR/IranMatriceRecommendations.doc

[3] سازمان حقوق بشر ایران، اعدام محمد ذاکری در ملأعام در برازجان/ فیلم لحظه اعدام، ۲۳ دسامبر ۲۰۲۵، https://iranhr.net/fa/articles/8474

[4] سازمان حقوق بشر ایران، اعدام ایلیا خلیفه‌زاده در ملأ عام در بوکان؛ دومین اعدام در ملأ عام طی یک هفته، ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۵،‌ https://iranhr.net/fa/articles/7738

[5] سازمان حقوق بشر ایران، سازمان حقوق بشر ایران اعدام یک زندانی در ملأ عام را محکوم کرد، ۱۹ اوت ۲۰۲۵، https://iranhr.net/fa/articles/7884

[6] سازمان حقوق بشر ایران، مهسا اکبری در شیراز اعدام شد، ۲۰ اوت ۲۰۲۵، https://iranhr.net/fa/articles/7887/