جنبش‌های ترویج لغو اعدام و بسیج جامعه مدنی داخل ایران

طی پنج سال گذشته، روندی فزاینده از ابراز مخالفت با مجازات اعدام در ایران شکل شکل گرفته است: از کارزار آنلاین #اعدام_نکنید در سال ۲۰۲۰ و StopExecutionsInIran# در جریان اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» که جان بسیاری از معترضان را نجات داد، تا #نه_به_اعدام و در نهایت کارزار #سه‌شنبه‌های_نه_به_اعدام که در سال ۲۰۲۴ به ابتکار زندانیان آغاز شد.

با افزایش چشمگیر شمار اعدام‌ها در سال ۲۰۲۵، مقام‌ها تلاش کردند کارزارهای نجات زندانیان محکوم به اعدام را سرکوب کنند. در همین ارتباط، به محکومان پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر هشدار دادند که در صورت درز خبر پرونده‌هایشان به خارج از زندان، با اجرای سریع حکم اعدام روبه‌رو خواهند شد. با این‌حال، زمانی که شش زندانی به سلول‌های پیش از اجرای حکم اعدام در زندان قزل‌حصار منتقل شدند، زندانیان محکوم به اعدام با اتهامات مرتبط با مواد مخدر تصمیم گرفتند برای به‌دست‌آوردن فرصتی برای زندگی، جان خود را به خطر بیندازنددر ۱۳ اکتبر ۲۰۲۵( ۲۱ مهر ۱۴۰۴)، بیش از ۱۵۰۰ نفر از زندانیان بند ۲ زندان قزل‌حصار که به اتهامات مرتبط با مواد مخدر به اعدام محکوم شده بودند، دست به اعتصاب جمعی زدند. آنان لب‌های خود را دوختند و در سالن عمومی بند به‌صورت اعتراضی نشستند. آن‌ها به مدت شش روز ضمن پافشاری بر خواسته خود و با وجود رسیدن بسیاری به شرایط خطرناک عقب‌نشینی نکردند.

هم‌زمان، خانواده‌های زندانیان محکوم به اعدام با شعارهای «اعدام نکنید» و «نه به اعدام» در مقابل مجلس تجمع کردند. در نهایت، مقام‌های زندان در برابر همبستگی و مقاومت این افراد عقب‌نشینی کردند. در روز ششم، گروهی از مقام‌ها به زندان آمدند و وعده دادند تا زمان ارائه اصلاحیه‌ای جدید، اجرای اعدام در پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر متوقف شود. در زمان نگارش این گزارش، از آن زمان تاکنون هیچ اعدامی در پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر در زندان قزل‌حصار ثبت نشده است.

چپ: زندانیان نشسته در سالن عمومی با پلاکارد «نه به اعدام». راست: یک زندانی که به‌دلیل ضعف توان نشستن ندارد، با پلاکاردهای «نه به اعدام» و «به فرزندان ما رحم کنید».

چپ: زندانیان در حال بالا نگه داشتن پلاکاردهای «نه به اعدام». راست: زندانیان با لب‌های دوخته‌شده در اعتراض به اعدام.

جنبش «سه‌شنبه‌های نه به اعدام»

گروهی از زندانیان سیاسی شجاع[1] در زندان قزل‌حصار، پس از ماه‌ها مشاهده اجرای هفتگی اعدام‌های گروهی، اعدام چندین زندانی سیاسی در ژانویه ۲۰۲۴ و سرکوب اعتراضات زندانیان محکوم به جرائم عمومی، دست به اعتراض زدند که با سرکوب خشونت‌آمیز مواجه شد.

این گروه متنوع از زندانیان سیاسی با پیشینه‌ها و باورهای متفاوت در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۴ (۱۰ بهمن ۱۴۰۲) اعتصاب غذای هفتگی‌ را آغاز کردند که ابتدا با عنوان «سه‌شنبه‌های سیاه»[2] شناخته شد و سپس به «سه‌شنبه‌های نه به اعدام» تغییر نام داد. آن‌ها روز سه‌شنبه را انتخاب کردند، زیرا این روز زمانی است که محکومان به اعدام معمولاً در زندان قزل‌حصار برای آماده‌سازی جهت اجرای حکم، به سلول انفرادی منتقل می‌شوند. با وجود سرکوب‌ها و اقدامات تنبیهی، جنبش «سه‌شنبه‌های نه به اعدام»[3] دوام آورد و به‌ سرعت به دیگر زندان‌های سراسر کشور گسترش یافت. در زمان نگارش این گزارش، ۵۶ زندان در اعتصاب غذای هفتگی این جنبش شرکت دارند.

در سال ۲۰۲۵، ۱۴۳ مورد از ۱۷۴ اعدام اجراشده در زندان قزل‌حصار و در مجموع ۵۳۸ اعدام (۳۲ درصد از کل اعدام‌ها) در روزهای چهارشنبه انجام شده است.

[1]اعتصاب‌های غذای «سه‌شنبه‌های نه به اعدام» به ابتکار زندانیان سیاسی زندان قزل‌حصار، زرتشت احمدی راغب، لقمان امین‌پور، میثم دهبان‌زاده، جعفر ابراهیمی، سپهر امام‌جمعه، احمدرضا حائری، رضا محمدحسینی، سعید ماسوری، رضا سلمان‌زاده و حمزه سواری (به‌ترتیب حروف الفبا) آغاز شد.

[2] سازمان حقوق بشر، بیانیه زندانیان سیاسی اعتصابی «سه‌شنبه‌های سیاه» برای مبارزه عمومی با اعدام، ۲۰ مارس ۲۰۲۴، https://iranhr.net/fa/articles/6625

[3] سازمان حقوق بشر ایران، فراخوان سازمان حقوق‌بشر ایران برای حمایت از کارزار اعتراضی «سه‌شنبه‌های نه به اعدام» ؛ ۸۵ اعدام در بیست روز، ۲۰ اوت ۲۰۲۴، https://iranhr.net/fa/articles/6870